Bilirkişilik Kanununun Kapsamı ve Görev Kuralları

6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu, bilirkişilerin niteliklerini, eğitimini, seçimini ve denetimini düzenleyerek kurumsal bir yapı kurmayı amaçlar. Kanun adli ve idari yargıdaki bilirkişilik faaliyetlerini kapsar. Kanunla bilirkişilik hizmeti verebileceği öngörülen kurumlar ile yargı merciinin istemi üzerine bilimsel veya teknik görüş bildiren kamu kurum ve kuruluşları bu kapsamın dışındadır. Hangi kurumların bu ayrımda olduğu madde metninde tek tek gösterilmez.

Kim bilirkişi sayılır

Kanundaki tanım, çözümü uzmanlık ya da özel veya teknik bilgi isteyen bir konuda sözlü veya yazılı görüş vermek üzere başvurulan gerçek kişiyi ve özel hukuk tüzel kişisini bilirkişi kabul eder. Temel eğitim, kanundaki esaslar ve Bakanlığın belirlediği ilkeler çerçevesinde bilirkişilik faaliyetinden önce alınması zorunlu olan eğitimdir. Eğitimin içeriği ve muafiyetin nasıl işletileceği bu tanım hükmünde ayrıca sıralanmaz.

Görevin sınırı ve rapor

Bilirkişi görevini dürüstlük kuralları içinde bağımsız, tarafsız ve objektif biçimde yürütür. Raporda yalnızca uzmanlık, özel veya teknik bilgiyle çözülecek hususlar açıklanabilir. Hukuki nitelendirme ve hukuki değerlendirme yapılamaz. Genel bilgiyle, tecrübeyle veya hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilecek bir konuda bilirkişiye başvurulamaz.

Verilen iş bizzat yapılır. İşin bir bölümü veya tamamı bir başkasına bırakılamaz. Görev dolayısıyla öğrenilen bilgi, belge ve sırların gizliliği korunur. Bu yükümlülük bilirkişilik görevi bittikten sonra da sürer.

Uzmanlık, özel veya teknik bilgi gerektiren sorun ile incelemenin konusu, kapsamı ve sınırı açıkça gösterilmeden görevlendirme yapılamaz. Aynı konuda kural olarak bir rapor alınır. Eksiklik veya belirsizlik varsa bunun giderilmesi için ek rapor istenebilir. Bu imkân, ikinci bir bağımsız raporun her olayda zorunlu olduğu anlamına gelmez. Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi ve buna bağlı sistem veya yazılımlarla erişilebilen bilgi ya da çözülebilen sorun için bilirkişiye gidilemez.

Danışma Kurulu

Danışma Kurulunun başkanı Adalet Bakanlığı Müsteşarıdır. Müsteşar, gerekli görürse yardımcılarından birini başkanlık etmek üzere görevlendirebilir. İkinci fıkranın (a), (b), (c) ve (ç) bentlerinde sayılan üyeler dışında kalan üyelerin görev süresi üç yıldır. Süresi biten üye yeniden seçilebilir.

Üyelik ölüm, emeklilik, istifa, atama veya benzeri bir nedenle boşalırsa, boşalmayı izleyen on beş gün içinde yeni üye seçilir. Kurul her takvim yılında iki kez toplanır. Başkan gerekli gördüğünde kurulu ayrıca toplantıya çağırabilir.

Bölge kurulunun kuruluşu

Her bölge adliye mahkemesinin bulunduğu yerde bir bilirkişilik bölge kurulu kurulur. Kurulda, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu Birinci Dairesince, istekli olan ve kurulun bulunduğu yerdeki bölge adliye mahkemesi üyeleri arasından seçilen bir kişi yer alır. Aynı daire, kurulun bulunduğu il merkezindeki adli yargı ilk derece hukuk ve ceza mahkemelerinden birer hâkim, bir Cumhuriyet savcısı ile idari yargı ilk derece idare ve vergi mahkemelerinden birer hâkim olmak üzere toplam beş kişiyi de seçer.

Bölge adliye mahkemesi üyeleri arasından seçilen üye kurulun başkanıdır. Bu seçimi anlatan fıkra, seçim makamını Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu olarak belirtir. Üyelerin seçimini anlatan fıkra ise Birinci Daireyi yazar. İki ifade aynı hüküm içinde yer alır ve aralarındaki fark ayrıca açıklanmaz. Başkan yoksa en kıdemli üye ona vekâlet eder.

Sekretarya için bölge adliye mahkemesinde bir yazı işleri müdürlüğü kurulur. Burada Bakanlıkça görevlendirilen bir müdür ile yeteri kadar memur bulunur. Kurul ayda bir toplanır ve başkan onu her zaman toplantıya çağırabilir. Toplantı ve karar, üye tamsayısının salt çoğunluğuyla olur. Kurulların denetimini adalet müfettişleri yapar.

Kurulun görevleri arasında bilirkişiliğe kabul ile sicile ve listeye kayda karar vermek vardır. Sicilden çıkarma, denetim ve özel hukuk tüzel kişilerinin izin işlemleri de görev alanı içinde sayılır. Başkan yalnızca Kanunda gösterilen işleri yapar; kendisine başka görev verilemez.

Sicile kabul şartları

Gerçek kişide aranan şartlardan biri, terör örgütleriyle iltisak veya irtibat bulunmamasıdır. Ayrıca başka bölge kurulu listesine kayıtlı olmamak, temel eğitimi tamamlamak ve uzmanlık alanında en az beş yıl fiilen çalışmış olmak gerekir. Daha uzun bir çalışma süresi belirlenmişse o süre kadar fiilen çalışılmış olmalıdır. Daire Başkanlığı temel ve alt alanlara göre asgari süreyi artırabilir; artırılmış süreler bu hükümde gösterilmez.

Meslek mensubu olarak görev yapabilmek için mevzuatın aradığı şartları taşımak ve mesleğini yapabilmek için gerekli uzmanlık alanını gösteren diploma, mesleki yeterlilik belgesi, uzmanlık belgesi veya benzeri belgeye sahip olmak gerekir. Özel hukuk tüzel kişisinin bünyesinde çalışacak kişilerde de birinci fıkradaki şartlar aranır. Raporda bu kişilerin adı, soyadı ve imzası bulunur.

Başvurusu mesleki yeterliliği bulunmadığı gerekçesiyle reddedilen kişi, bir yıl geçmeden yeniden başvuramaz. Bu süre yalnız söz konusu ret gerekçesine bağlanmıştır. Hukuk öğrenimi görmüş kişi, hukuk dışında ayrı bir uzmanlığını ve birinci fıkradaki şartları belgelendirmezse sicile ve listeye kaydedilemez.

Başvuru ve üç yıllık kayıt

Başvuru, yerleşim yerinin veya mesleki faaliyet yerinin bağlı olduğu bölge kuruluna belgeler eklenerek yapılır. Başvuru usulünü Bakanlık belirler. Zorunlu belgeler eksikse tamamlanması için on beş gün verilir. Belgeler tamamlanırsa kurul başvuruyu karara bağlar. On beş günün hangi tarihten işleyeceği hükümde belirtilmez.

Kurul önce 10 uncu maddedeki şartları inceler. Şartları taşıyanlar arasından mesleki tecrübeyi, meslek içi eğitimleri ve uzmanlık belgelerini dikkate alarak en liyakatli gördüklerini seçer. Kabul edilenler sicile üç yıl için kaydedilir.

Sicil, yemin ve görevlendirme

Sicilde Kanunda sayılan hususlar ve gerekli görülen diğer bilgiler bulunur. Sicil, bölge kurulları ile hâkim ve Cumhuriyet savcılarının erişimine açılır. Ad, soyad, uzmanlık ve meslek gösterilerek hazırlanan bölge listeleri alenidir. Bilirkişiler sicile kaydolmak şartıyla yemin ederek göreve başlar.

Adli ve idari yargıda görev alacak bilirkişiler kural olarak bölge adliye mahkemelerinin yargı çevrelerine göre hazırlanan listelerden seçilir. İlgili uzmanlık alanında kendi bölge listesinde bilirkişi olsa bile, başka bölgedeki bilirkişi görevlendirme yerine daha yakınsa o listeden de görevlendirme yapılabilir. Bu yakınlık imkânı, listede hiç uzman bulunmaması halinden ayrıdır.

İlgili uzmanlık önce bölge listesinde, sonra diğer bölge listelerinde de yoksa, 10 uncu maddenin (d), (e) ve (f) bentleri hariç birinci fıkradaki şartları taşıyan liste dışı bir kişi görevlendirilebilir. Bu görevlendirme bölge kuruluna bildirilir. Liste dışındaki kişi bakımından başka listeye kayıtlı olmama, temel eğitim ve asgari çalışma süresi şartları aranmaz; diğer kabul şartları aranır. Yüksek mahkemelerin ilk derece mahkemesi olarak baktığı işlerde tüm bölge kurulu listelerindeki bilirkişiler arasından görevlendirme yapılabilir.

Ceza ve hukuk muhakemesindeki seçim

Ceza muhakemesinde bilirkişiler, bölge adliye mahkemelerinin yargı çevreleri esas alınarak hazırlanan listedeki kişiler arasından seçilir. Kendi bölge listesinde ilgili uzman bulunmasına rağmen başka bölgedeki bilirkişi görevlendirme yerine daha yakınsa o listeden de seçim yapılabilir. Bölge listesinde ve diğer listelerde uzman yoksa, Bilirkişilik Kanununun 10 uncu maddesinin (d), (e) ve (f) bentleri hariç birinci fıkrasındaki şartlarla liste dışından görevlendirme yapılabilir. Bu kişiler bölge kuruluna bildirilir.

Ceza muhakemesinde kanunların belirli konularda görevlendirdiği resmî bilirkişiler öncelikle atanır. Kamu görevlileri, bağlı bulundukları kurumla ilgili davalarda bilirkişi olarak atanamaz. Hukuk muhakemesinde ise kanunların görüş bildirmekle yükümlü kıldığı kişi ve kuruluşlara, görevlendirildikleri konularda öncelikle başvurulur. Kamu görevlilerine bağlı bulundukları kurumlarla ilgili dava ve işlerde bilirkişi görevi verilemez. İki hüküm benzer bir öncelik ve sınır getirir; kişi, kuruluş, dava ve iş ifadeleri ise aynı değildir.

Hukuk muhakemesinde de seçim, bölge listesindeki kişiler arasından yapılır. Kendi listede ilgili uzman varken daha yakın başka bölgedeki bilirkişiye başvurulabilir. İlgili uzmanlık hiçbir bölge listesinde yoksa, 10 uncu maddenin (d), (e) ve (f) bentleri hariç birinci fıkradaki şartlarla liste dışından görevlendirme yapılabilir ve bu kişiler bölge kuruluna bildirilir.

Ceza muhakemesinde yemin

Listeye kaydedilen bilirkişiler, bilirkişilik bölge kurulu veya bulunduğu yer il adlî yargı adalet komisyonu huzurunda 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 64 üncü maddesinde yazılı yemini eder. Bunlara her işte yeniden yemin verilmez. Listede olmayan bilirkişi, kendisini atayan merci huzurunda aynı biçimde yemin eder. Tutanağı hâkim veya Cumhuriyet savcısı, zabıt kâtibi ve bilirkişi imzalar.

Engel bulunan halde yemin yazılı verilebilir ve metni dosyaya konulur. Bu halin gerekçesinin kararda gösterilmesi zorunludur. Engel halinin hangi durumları kapsadığı hükümde tanımlanmaz.

Sicilden ve listeden çıkarma

Kabul şartlarının kaybedilmesi veya sicile kabul tarihinde bu şartların bulunmadığının sonradan anlaşılması çıkarma sebebidir. Kanuni sebep olmaksızın görevden kaçınmak veya belirlenen sürede mazeretsiz rapor vermemek de sebeptir. Rapor için belirli bir gün sayısı bu bentte yazmaz. Süre dolmasına rağmen süresi içinde yenileme istenmemesi ve bilirkişinin kendi çıkarma talebi de sebepler arasındadır. Yenileme isteminin kaç gün içinde yapılacağı bu kesitte gün olarak belirtilmez.

Kaçınma, etik ilkelerle bağdaşmayan güven sarsıcı davranış, temel ilkelere aykırılık ve yetersiz performans hallerinde çıkarma yerine uyarma veya bir yıla kadar geçici olarak listeden çıkarma uygulanabilir. Hüküm bu haller için seçimliktir. Hangi ihlalde hangi yaptırımın uygulanacağı zorunlu bir ayrıma bağlanmaz. Kabul şartlarının kaybı, yenileme isteminde bulunmama ve kendi talep bu seçimlik yaptırımın saydığı bentler arasında değildir.

Denetim ve yasaklama

Bilirkişiler tutum, davranış ve raporlarının mevzuata uygunluğu yönünden bölge kurullarınca resen veya başvuru üzerine denetlenir. Hâkim veya Cumhuriyet savcısı, görevlendirdiği bilirkişinin tutumunun veya raporunun mevzuata aykırı olduğu kanaatine varırsa bunu bölge kuruluna bildirir.

Bölge kurulları raporları özel veya teknik bilgi yönünden denetleyemez. Raporun özel veya teknik içeriğine yönelik başvuru yapılamaz; yapılan başvurular incelenmeden reddedilir. Kurul, inceleme konusuyla ilgili olarak yargı mercilerinden, kamu kurum ve kuruluşlarından, meslek odalarından, özel hukuk tüzel kişilerinden ve gerçek kişilerden bilgi ve belge isteyebilir. İlgililerin talebi yerine getirmesi zorunludur.

Listeye kayıtlı olmayıp 12 nci maddenin altıncı fıkrası uyarınca görevlendirilenler ile listeye kayıttan muaf tutulanlar, 3 üncü maddedeki temel ilkelere veya etik ilkelere aykırı faaliyette bulunursa bölge kurulu kararıyla bilirkişilikten yasaklanabilir. Yasak süresi hükümde gösterilmez. Karar, ilan edilmek üzere Daire Başkanlığına bildirilir.

İtiraz ve yönetmelik

Bölge kurulu kararına, tebliğ veya ilan tarihinden itibaren otuz gün içinde kararı veren bölge kuruluna itiraz edilir. Kurulun itiraz üzerine verdiği karara karşı yetkili idare mahkemesinde dava açılabilir. Dava süresi ve görevli mahkemenin somut olarak nasıl belirleneceği bu cümlede yer almaz. Kanunun uygulanmasına ilişkin yönetmelikler Bakanlık tarafından yürürlüğe konulur. Yönetmelik metinleri bu hükümde yoktur.

Depremlere bağlı geçici istisna

6/2/2023 depremleri nedeniyle genel hayata etkili afet bölgesi kabul edilen yerlerde, bu depremler ve sonraki depremlerle bağlantılı iş, dava, soruşturma ve kovuşturmalarda 1/1/2028 tarihine kadar liste dışından da bilirkişi görevlendirilebilir. Bu görevlendirmede 10 uncu maddenin birinci fıkrasındaki şartlar aranır; ancak (d) ve (e) bentleri hariç tutulur. 12 nci maddenin beşinci ve altıncı fıkraları ile 5271 sayılı Kanunun 64 üncü maddesinin birinci ve ikinci fıkraları ve 6100 sayılı Kanunun 268 inci maddesinin birinci ve ikinci fıkralarındaki usule tabi olunmaz. Liste dışından görevlendirilenler bölge kuruluna bildirilir.

Olağan liste dışı görevlendirmede (d), (e) ve (f) bentleri hariç tutulur. Geçici hüküm ise yalnız (d) ve (e) bentlerini hariç tutar ve ayrıca sayılan usullere bağlı kalınmamasını öngörür. İki düzenleme aynı şart ve süreye bağlanmaz.

Yürürlük ve geçiş takvimi

Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer ve hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür. Yayımı tarihinden itibaren en geç bir ay içinde Danışma Kurulu ve bölge kurulu üyeleri seçilip Daire Başkanlığına bildirilir. Yönetmelikler yayımı tarihinden itibaren en geç altı ayda yürürlüğe konulur. Sicil ve listeler, yönetmeliklerin yürürlüğünden itibaren en geç altı ayda oluşturulur. Bu hükümler Kanunun ilk uygulanmasına ilişkin geçiş takvimini gösterir.

Sicil ve listeler oluşturulduktan sonra bunlara uygun görevlendirme için Bakanlık bir ilan yapar. İlan yapılıncaya kadar mevcut listelere göre görevlendirmeye devam edilir ve bu bilirkişiler görevlerini tamamlar.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy