Çarşı ve mahalle bekçilerinin kişilerin üzerini arama, ceplerini kontrol etme veya çantalarını inceleme yetkisi bulunmamaktadır. Durdurulan kişilerin üzerinde veya aracında silah yahut tehlike oluşturan eşya bulunduğu şüphesine dayanılarak bekçilerce el ile dıştan kontrol yapılabilmesine imkân tanıyan yasal kural Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. Mevzuatta bu konuda açık bir yetki düzenlemesi bulunmadığından elle yoklama ve kontrol yapılması hukuka aykırılık teşkil eder.
Anayasal Güvenceler ve Arama Kararının Şartları
Anayasa m. 20 doğrultusunda bireylerin üstü, özel kâğıtları ve eşyası usulüne uygun hâkim kararı bulunmadığı sürece aranamaz ve bunlara el konulamaz. Bu kural; kamu düzeninin, millî güvenliğin, suç işlenmesinin önüne geçilmesinin, genel sağlığın, genel ahlâkın veya diğer bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin muhafazası gerekçeleriyle uygulanır. Gecikmesinde sakınca görülen hallerde ise kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emrinin mevcudiyeti aranır.
Yetkili merciin kararı yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklamazsa el koyma kendiliğinden kalkar.
Elle Kontrol Tedbiri ile Arama İşleminin Farkı
Yoklama ve sıvazlama olarak da adlandırılan elle dıştan kontrol aramadan farklı bir kavram olup bu işlemin arama boyutuna ulaşmaması gerekir. Elle kontrol; kişilerin üstü, eşyası ve araçları üzerinde amaç, kapsam ve süre bakımından aramaya nazaran daha sınırlı uygulama imkânı sağlayan bir tedbir niteliğindedir.
Kişi üzerinde veya araçta tehlikeli eşya bulunduğu hususunda yeterli şüphe olduğunda el ile dıştan kontrol yapılmasına yönelik kanuni kural Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir. Yürürlükteki mevzuatta bu tedbire dair açıklık bulunmadığından bekçilerin kişileri elle yoklaması ve kontrol etmesi hukuka aykırı hale gelmiştir.
Durdurma ve Kimlik Sorma Yetkisinin Koşulları
Bekçilerin bir kimseyi durdurabilmesi için makul bir gerekçenin varlığı zorunludur. Süreklilik oluşturan, fiilî durum yaratan veya keyfî nitelik taşıyan biçimde durdurma işlemi tatbik edilemez.
Çarşı ve mahalle bekçisi, görevini yerine getirirken kendisinin çarşı ve mahalle bekçisi olduğunu belirleyen belgeyi gösterdikten sonra durdurduğu kişiye durdurma sebebini bildirir. Bekçi durdurma sebebine ilişkin sorular sorabilir, kimliğin veya bulundurulması gerekli diğer belgelerin ibraz edilmesini isteyebilir; bu aşamada ilgililere kimliğini kanıtlama hususunda gereken kolaylık gösterilir.
Gerekli belgenin bulunmaması, açıklamada bulunmaktan imtina edilmesi, yanıltıcı beyan verilmesi ya da başka nedenlerle kimliği belirlenemeyen kişiler tutularak vaziyet derhal genel kolluk birimlerine bildirilir.
Durdurma süresi, durdurma gerekçesini meydana getiren işlemin icrası için gereken makul süreden fazla olamaz. Durdurma gerekçesinin son bulması halinde ise kişilerin ve araçların serbestçe yollarına devam etmelerine izin verilmesi zorunludur.
Kişisel Eşyaların, Giysilerin ve Araçların Korunması
Durdurma esnasında bekçiler tarafından bireylerin üzerlerindeki elbiseleri çıkarması veya araçların dışarıdan bakıldığında içerisi görünmeyen kısımlarını açması talep edilemez. Rutin kontrollerde ve durdurma işlemlerinde bekçilerin bireylerin çantalarını açtırma, ceplerini karıştırma veya cep telefonlarını inceleme yetkisi bulunmaz.
Bekçi bir şahısta şüpheli bir durum algıladığında arama yapamaz; olay yerine polis çağırarak durumu polis güçlerine devretmekle yükümlüdür. Polisler, kendi yetki ve prosedürleri çerçevesinde gereken aramayı yapma hakkına sahiptir.
Haksız Arama Fiilinin Cezai Boyutu
Türk Ceza Kanunu m. 120, haksız arama suçunu düzenlemekte olup maddedeki üst arama ifadesi bir kimsenin giysilerinin, cebinin, el çantasının ve yanında bulunan bavulunun aranması anlamına gelir. Bu hüküm doğrultusunda bir kimsenin kişisel eşyalarına izinsiz olarak müdahale edilmesi ve bu eşyaların aranması suç kapsamına alınmıştır.
Bekçi üst araması yapabilir mi?
Hayır, bekçilerin kişilerin üstünü ve kişisel eşyalarını arama yetkisi bulunmamaktadır. Arama işlemi Anayasa m. 20 uyarınca kural olarak hâkim kararına veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yetkili merciin yazılı emrine bağlıdır.
Bekçiler durdurdukları kişileri elle arayabilir mi?
Hayır, bekçilerin durdurdukları kişiler üzerinde el ile dıştan kontrol yapabilmesine dayanak oluşturan yasal kural Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edildiğinden elle yoklama veya kontrol yapılması hukuka aykırıdır.
Bekçi çanta veya cep telefonu kontrol edebilir mi?
Hayır, bekçilerin şüpheli vaziyetlerde dahi kişilerin çantalarını açtırma, ceplerine bakma veya cep telefonlarını inceleme yetkisi yoktur.
Bekçi şüpheli bir durumda nasıl hareket eder?
Bekçi şüpheli bir durum tespit ettiğinde kendisi arama yapamaz; olay yerine polis çağırarak vaziyeti polis kuvvetlerine devretmekle yükümlüdür.
Bekçilerin kimlik sorma hakkı var mıdır?
Evet, resmi tanıtıcı belgesini gösterip makul durdurma gerekçesini bildiren bekçi, kimlik ve mevzuat uyarınca taşınması gerekli belgeleri talep edebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy