Basit Yargılama Usulü ve İtiraz Hakkı
Ceza muhakemesinde adli para cezası ya da azami sınırı iki yılı aşmayan hapis cezasını gerektiren fiillerde, iddianame kabul edildikten sonra basit yargılama yoluna başvurulabilir. Buna karşın yargılamada duruşma günü saptandıktan sonra bu yöntemin seçilmesi kanunen engellenmiştir. Dosya üzerinden tamamlanan bu usul çerçevesinde sanık hakkında mahkûmiyete karar verilmesi durumunda, Türk Ceza Kanununun 61 inci maddesindeki ilkeler gözetilerek saptanan ceza dörtte bir oranında eksiltilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 251Kaynağı aç
Birlikte Yeniden Düzenleme:17/10/2019-7188/24 md.)
(1) Asliye ceza mahkemesince,
iddianamenin kabulünden sonra adli para cezasını ve/veya üst sınırı iki yıl
veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlarda basit yargılama usulünün
uygulanmasına karar verilebilir. (Ek cümle:8/7/2021-7331/23 md.) 175 inci maddenin ikinci fıkrası uyarınca duruşma günü
belirlendikten sonra basit yargılama usulü uygulanmaz.
(2) Basit yargılama usulünün uygulanmasına karar verildiği takdirde
mahkemece iddianame; sanık, mağdur ve şikâyetçiye tebliğ edilerek, beyan ve
savunmalarını iki hafta içinde yazılı olarak bildirmeleri istenir. Tebligatta
duruşma yapılmaksızın hüküm verilebileceği hususu da belirtilir. Ayrıca,
toplanması gereken belgeler, ilgili kurum ve kuruluşlardan talep edilir.[97]
(3) Beyan ve savunma için verilen süre dolduktan sonra mahkemece duruşma
yapılmaksızın ve Cumhuriyet savcısının görüşü alınmaksızın, Türk Ceza Kanununun
61 inci maddesi dikkate alınmak suretiyle, 223 üncü maddede belirtilen
kararlardan birine hükmedilebilir. Mahkûmiyet kararı verildiği takdirde sonuç
ceza dörtte bir oranında indirilir.
(4) Mahkemece, koşulları bulunması hâlinde; kısa süreli hapis cezası
seçenek yaptırımlara çevrilebilir veya hapis cezası ertelenebilir ya da
uygulanmasına sanık tarafından yazılı olarak karşı çıkılmaması kaydıyla hükmün
açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir.
(5) Hükümde itiraz usulü ile itirazın sonuçları belirtilir.
(6) Mahkemece gerekli görülmesi hâlinde bu madde uyarınca hüküm
verilinceye kadar her aşamada duruşma açmak suretiyle genel hükümler uyarınca
yargılamaya devam edilebilir.
(7) Basit yargılama usulü, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, (…)[98]
hâlleri ile soruşturma veya kovuşturma yapılması izne ya da talebe bağlı olan
suçlar hakkında uygulanmaz.
(8) Basit yargılama usulü, bu kapsama giren bir suçun, kapsama girmeyen
başka bir suçla birlikte işlenmiş olması hâlinde uygulanmaz.
Basit yargılama usulünde itiraz
Ceza Muhakemesi Kanunu m. 252/1 uyarınca, basit yargılama usulü kapsamında verilen hükümlere karşı itiraz yoluna başvurulabilir. İtiraz süresi, gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftadır. Belirlenen bu kanuni süre içerisinde itiraz edilmeyen hükümler kesinleşir ve infaz aşamasına geçilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 252Kaynağı aç
Birlikte Yeniden Düzenleme:17/10/2019-7188/25 md.)
(1) 251 inci madde uyarınca verilen hükümlere karşı itiraz edilebilir.
Süresi içinde itiraz edilmeyen hükümler kesinleşir.
(2) (Değişik:2/3/2024-7499/17 md.) İtiraz üzerine hükmü veren
mahkemece dosya, o yerde birden fazla asliye ceza mahkemesi bulunması hâlinde
tevzi kriterlerine göre belirlenen asliye ceza mahkemesine gönderilir ve bu
mahkemece duruşma açılarak genel hükümlere göre yargılamaya devam olunur. Tek
asliye ceza mahkemesinin bulunduğu yerlerde ise, aynı mahkemede yetkili başka
bir hakim varsa bu hakim tarafından; aksi hâlde adli yargı ilk derece mahkemesi
adalet komisyonu başkanınca görevlendirilen hakim tarafından duruşma açılır ve
genel hükümlere göre yargılamaya devam olunur. Taraflar gelmese bile duruşma
yapılır ve yokluklarında 223 üncü madde uyarınca hüküm verilebilir. Taraflara
gönderilecek davetiyede bu husus yazılır. Duruşmadan önce itirazdan
vazgeçilmesi hâlinde duruşma yapılmaz ve itiraz edilmemiş sayılır.
(3) (Değişik:2/3/2024-7499/17 md.) Mahkeme, ikinci fıkra uyarınca
hüküm verirken, 251 inci madde kapsamında basit yargılama usulüne göre verilen
hükümle bağlı değildir. Ancak, itirazın sanık dışındaki kişiler tarafından
yapıldığı hâllerde 251 inci maddenin üçüncü fıkrası uyarınca indirim uygulanır.
(4) (Değişik:2/3/2024-7499/17 md.) İtiraz üzerine verilen hükmün
sanık lehine olması hâlinde, bu hususların itiraz etmemiş olan diğer sanıklara
da uygulanma olanağı varsa bu sanıklar da itiraz etmiş gibi verilen kararlardan
yararlanır.
(5) (Değişik:2/3/2024-7499/17 md.) İkinci fıkra uyarınca verilen
hükümlere karşı genel hükümlere göre kanun yoluna başvurulabilir.
(6) (Değişik:2/3/2024-7499/17 md.) Birinci fıkradaki itirazın,
süresinde yapılmadığı veya kanun yoluna başvuru hakkı bulunmayan tarafından
yapıldığı mahkemesince değerlendirildiğinde dosya, 268 inci maddenin ikinci
fıkrası uyarınca itirazı incelemeye yetkili olan mercie gönderilir. Mercii bu
sebepler yönünden incelemesini yapar ve kararını gereği için mahkemesine
gönderir.
(7) (Ek:2/3/2024-7499/17 md.)Birinci fıkradaki itirazın, yargılama
giderine, vekâlet ücretine veya maddi hataya ilişkin olması hâlinde 268 inci
maddenin ikinci fıkrası hükmü uygulanır. Mercii bu sebepler yönünden
incelemesini yapar ve kararını gereği için mahkemesine gönderir.
İKİNCİ
KISIM
Uzlaşma
ve Müsadere
BİRİNCİ
BÖLÜM
Uzlaşma
Uzlaştırma[99][100][101]
İtirazın İncelenmesi ve Duruşma Açılması
Basit yargılama usulüyle verilen karara itiraz edilmesi durumunda dosya, hükmü veren mahkeme tarafından duruşma açılmak üzere ilgili mahkemeye yönlendirilir. O yerde birden fazla asliye ceza mahkemesinin bulunması hâlinde dosya, tevzi kriterlerine göre belirlenen asliye ceza mahkemesine gönderilir. Tek asliye ceza mahkemesinin bulunduğu yerlerde ise duruşma, aynı mahkemede görevli yetkili başka bir hâkim tarafından; yetkili başka bir hâkim bulunmaması durumunda adli yargı ilk derece mahkemesi adalet komisyonu başkanınca görevlendirilen hâkim tarafından açılır ve genel hükümlere göre yargılamaya devam olunur.
Duruşma açıldıktan sonra yargılama genel usullere göre sürdürülür. Ceza Muhakemesi Kanunu m. 252/2 gereğince, taraflar gelmese bile duruşma yapılır ve yokluklarında Ceza Muhakemesi Kanununun 223 üncü maddesi uyarınca hüküm kurulabilir. Taraflara gönderilecek davetiyede, duruşmaya katılmasalar dahi yokluklarında hüküm verilebileceği hususu açıkça belirtilir.
İtiraz hakkını kullanan tarafın bu başvurusunu sürdürme zorunluluğu bulunmamaktadır. Kanun hükmü gereğince, açılan duruşmadan önce itirazdan vazgeçilmesi durumunda mahkemece duruşma yapılmaz ve itiraz hiç yapılmamış sayılır; böylece basit yargılama usulüyle verilen ilk hüküm geçerliliğini korur.
İtiraz Üzerine Verilecek Hüküm ve Ceza İndirimi
İtiraz üzerine duruşma açarak genel hükümlere göre yargılama yapan mahkeme, basit yargılama usulüne göre daha önce verilmiş olan hükümle bağlı değildir. Mahkeme, delilleri serbestçe takdir ederek ilk karardan tamamen farklı bir hüküm kurabilir. Bununla birlikte, yapılan itiraz sanık dışındaki kişiler tarafından gerçekleştirilmişse, Ceza Muhakemesi Kanunu m. 251/3 uyarınca öngörülen dörtte bir oranındaki ceza indirimi korunur ve yeniden uygulanır.
Çok sanıklı yargılamalarda itiraz neticesinde ortaya çıkan lehe değerlendirmeler, itiraz yoluna gitmeyen diğer kişilere de etki edebilir. Mahkemenin itirazı inceleyerek kurduğu kararın sanık yararına bir sonuç doğurması ve bu sonucun diğer sanıklara tatbik imkânının bulunması hâlinde, başvuruda bulunmayan sanıklar da itiraz etmiş sayılır. Bu faydalanmanın sağlanabilmesi, kararın failin şahsına münhasır bir savunmadan ziyade eylemin suç teşkil etmemesi veya vasıflandırma gibi ortak ve objektif hukuk kurallarından ileri gelmesine bağlıdır.
Usule İlişkin İtirazlar ve Kanun Yolları
Basit yargılama kararına karşı yapılan itirazın süresinde yapılmadığı veya başvuruda bulunanın kanun yoluna başvuru hakkının bulunmadığı mahkemesince değerlendirilirse dosya duruşmaya alınmaz. Bu durumda dosya, Ceza Muhakemesi Kanunu m. 268/2 uyarınca itirazı incelemeye yetkili olan mercie gönderilir. Yetkili merci incelemesini yalnızca bu usulî eksiklikler yönünden yapar ve verdiği kararı gereği için mahkemesine iletir.
İtirazın hükmün esasına yönelik olmayıp yalnızca yargılama giderine, vekâlet ücretine veya karardaki maddi hataya ilişkin olması durumunda da duruşma açılmaz. Ceza Muhakemesi Kanunu m. 252/7 gereğince dosya, Ceza Muhakemesi Kanununun 268 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca itirazı incelemeye yetkili mercie gönderilir; merci yalnızca bu sebeplerle sınırlı olarak inceleme yaparak kararını mahkemesine gönderir.
İtiraz üzerine açılan duruşma sonucunda genel hükümlere göre verilen nihai hükümlere karşı, genel usuller çerçevesinde istinaf veya duruma göre diğer olağan kanun yollarına başvurulabilir.
Basit yargılama usulünde itiraz süresi ne kadardır?
Basit yargılama usulüyle verilen hükümlere karşı itiraz süresi, gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftadır. Süresi içinde itiraz edilmeyen kararlar kesinleşir.
İtiraz duruşmasına sanık katılmazsa yargılama durur mu?
İtiraz üzerine açılan duruşmaya sanık veya taraflar gelmese dahi duruşma yapılır ve yokluklarında Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223 uyarınca hüküm verilebilir.
Duruşma günü gelmeden önce itirazdan vazgeçilebilir mi?
Duruşmadan önce itirazdan vazgeçilmesi hâlinde mahkemece duruşma yapılmaz ve itiraz edilmemiş sayılarak ilk hüküm kesinleşir.
İtiraz üzerine duruşma yapan mahkeme önceki ceza miktarıyla bağlı mıdır?
İtiraz üzerine genel hükümlere göre duruşma açan mahkeme, basit yargılama usulüne göre daha önce verilmiş olan hükümle bağlı değildir ve serbestçe karar verebilir.
Cumhuriyet savcısı veya katılan itiraz ettiğinde sanığın ceza indirimi kalkar mı?
İtiraz sanık dışındaki kişiler tarafından yapılmışsa, Ceza Muhakemesi Kanunu m. 251/3 gereğince uygulanan dörtte bir oranındaki ceza indirimi korunur.
Sanığın itirazı üzerine verilen lehe karar diğer sanıkları etkiler mi?
İtiraz üzerine verilen hükmün lehe olması ve bu sonucun objektif bir hukuki nedenden kaynaklanması hâlinde, itiraz etmemiş olan diğer sanıklar da bu karardan yararlanır.
Yalnızca yargılama gideri veya vekâlet ücretine itiraz edildiğinde duruşma açılır mı?
İtirazın yalnızca yargılama gideri, vekâlet ücreti veya maddi hataya ilişkin olması durumunda duruşma açılmaz; inceleme yetkili itiraz merciince dosya üzerinden yapılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy