Tüketici Hukukunda Ayıplı Mal ve Hizmetten Doğan Haklar

Tüketici Hukukunda Ayıplı Mal ve Kapsamı

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uyarınca ayıplı mal; teslim anında kararlaştırılan örnek veya modele uygun bulunmayan ya da objektif olarak barındırması gereken özellikleri taşımadığı için sözleşmeye aykırılık oluşturan maldır. Malın ambalajında, etiketinde, tanıtma ve kullanma kılavuzunda, internet portalında veya ticari reklam ve ilanlarında yer verilen nitelikleri taşımaması da ayıp kapsamında değerlendirilir. Ayrıca satıcı tarafından beyan edilen veya tabi olduğu teknik düzenlemeye aykırı düşen, muadili ürünlerin tahsis edildiği kullanım amacını karşılamayan ve tüketicinin haklı beklentilerini azaltan ya da büsbütün ortadan kaldıran maddi, hukuki yahut ekonomik her türlü eksiklik malı hukuken ayıplı kılar.

Sözleşmeye bağlanan malın kararlaştırılan süre içerisinde teslim edilmemesi sözleşmeye aykırı ifa olarak değerlendirilir. Montajın satıcı tarafından veya onun sorumluluğu altında gerçekleştirildiği durumlarda gereği gibi monte edilmemesi de bu kapsamdadır. Montajın tüketici tarafından yapılmasının öngörüldüğü hâllerde ise montaj talimatındaki yanlışlık veya eksiklik nedeniyle hatalı montaj yapılması durumunda sözleşmeye aykırı ifa hükümleri uygulanır.

Ayıplı Malda İspat Yükü ve Bildirim Esasları

Teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir ve bu durumda malın ayıplı olmadığının ispatı satıcıya aittir; ancak bu karine malın veya ayıbın niteliği ile bağdaşmadığı takdirde uygulanmaz. Tüketicinin ayıbı satıcıya bildirmesine ilişkin olarak kanunda kesin bir süre öngörülmemiştir; bildirim yazılı veya sözlü yapılabilir ve ayıbın öğrenilmesinden itibaren uygun bir süre içinde satıcı veya sağlayıcıya bildirilmesi gerekir.

Tüketicinin Ayıplı Mala Karşı Seçimlik Hakları ve Sorumluluk

Teslim edilen malın ayıplı olduğu anlaşıldığında tüketici 6502 sayılı Kanun'un 11. maddesi gereğince dört seçimlik haktan birini tercih edebilir. Bu haklar; satılanı iadeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönme, ürünü elinde tutarak ayıp oranında satış bedelinden indirim talep etme, aşırı bir külfet ve masraf doğurmadığı müddetçe giderleri satıcıya ait olmak üzere ücretsiz onarım isteme ve koşullar elverişli ise satılanın ayıpsız bir misli ile değiştirilmesini isteme haklarından oluşur. Tüketici bu seçimlik haklardan birini yönelttiğinde satıcı tercihi yerine getirmekle yükümlüdür. Tüketici dilerse seçtiği bu hakla beraber 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kuralları uyarınca doğan zararlarının tazminini de ayrıca isteyebilir.

Ücretsiz onarım ya da ayıpsız misli ile değişim taleplerinin satıcı açısından orantısız güçlükler meydana getireceği durumlarda, tüketici sözleşmeden dönme veya bedelden indirim seçeneklerinden birine başvurabilir. Güçlüğün orantısız sayılıp sayılmayacağı belirlenirken malın ayıpsız durumdaki piyasa değeri, ayıbın taşınan önem derecesi ve diğer seçimlik imkânların tüketicinin menfaatlerini ne ölçüde zedeleyeceği hususları birlikte tartılır.

Tüketici, ücretsiz onarım ve ayıpsız misli ile değiştirme yönündeki seçimlik taleplerini satıcının yanı sıra üretici veya ithalatçıya karşı da ileri sürme imkânına sahiptir. Kanun gereğince bu hakların icra edilmesinde satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsil sorumluluk taşır. Buna karşılık üretici veya ithalatçı, söz konusu ayıbın malın kendi kontrolünden çıkarak piyasaya sürülmesinden sonraki bir aşamada doğduğunu kanıtlarsa sorumluluktan muaf tutulur. Tüketicinin onarım ya da değişim talebini muhataplara yöneltmesinden itibaren sürecin azami 30 iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda ise azami 60 iş günü içerisinde tamamlanması zorunludur. Kanunun 58. maddesi kapsamındaki mallarda ise ilgili yönetmelikte tespit edilen azami tamir süresi uygulanır; belirtilen sürelerin aşılması halinde tüketici diğer seçimlik haklarını kullanma yetkisi kazanır.

Ayıplı Hizmet Tanımı ve Sağlanan Haklar

6502 sayılı Kanun'un 13. maddesine göre ayıplı hizmet; sözleşmede kararlaştırılan sürede başlatılmayan ya da tarafların uzlaştığı ve objektif nitelikleri gereği barındırması gereken vasıfları taşımayan hizmettir. Hizmet sağlayıcısı tarafından vaat edilen, tanıtımlarda, internet mecralarında veya ilanlarda belirtilen vasıflarla uyuşmayan, yararlanma amacına göre değerini düşüren yahut tüketicinin beklediği makul faydaları ortadan kaldıran maddi, hukuki veya iktisadi unsurlar hizmetin ayıplı sayılmasına sebep olur.

Hizmetin ayıplı şekilde ifa edilmesi durumunda tüketici; hizmetin baştan görülmesi, hizmet sonucu meydana gelen eserin ücretsiz onarımı, bedelden indirim yapılması veya sözleşmeden dönme haklarından birini seçebilir. Ancak ücretsiz onarım veya hizmetin tekrarlanması sağlayıcı bakımından orantısız güçlükleri beraberinde getirecekse tüketici bu iki haktan faydalanamaz. Hizmetteki orantısızlık halinin belirlenmesinde hizmetin ayıpsız piyasa değeri, mevcut ayıbın ağırlığı ve başka haklara başvurulmasının tüketici açısından sorun teşkil edip etmeyeceği tartılır.

Hizmet ilişkilerinde ücretsiz onarım yahut hizmetin yeniden görülmesi seçildiği takdirde, hizmetin niteliğine uygun makul bir süre içinde ve sağlayıcıya bildirildiği andan itibaren en geç 30 iş gününde talep yerine getirilmelidir. Belirtilen azami süreye riayet edilmemesi durumunda tüketici dönme veya indirim haklarına yönelebilir. Sözleşmeden dönme veya bedelden indirim hakkı işletildiğinde, tüketicinin yapmış olduğu ödemenin tamamı yahut indirilen kısım vakit kaybetmeksizin derhal iade edilir. Ayıplı hizmetten doğan seçimlik hakların icrasına ilişkin bütün harcama ve masraflar sağlayıcı tarafından üstlenilir; ayrıca Türk Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca tazminat talebinde bulunulması da mümkündür.

Reklam Açıklamalarına İlişkin Sorumluluk İstisnası

Satıcı veya sağlayıcı; kendisinden kaynaklanmayan reklam yoluyla yapılan açıklamalardan haberdar olmadığını ve haberdar olmasının kendisinden beklenemeyeceğini, yapılan açıklamanın içeriğinin sözleşmenin akdi anında düzeltilmiş olduğunu veya sözleşmenin kurulması kararının bu açıklama ile nedensellik bağı içinde olmadığını ispatlarsa açıklamanın içeriği ile bağlı olmaz.

Zamanaşımı Süreleri ve Ağır Kusur İstisnası

Kanunlarda veya taraflar arasındaki sözleşmede daha uzun bir süre belirlenmediği takdirde, ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıkmış olsa bile malın tüketiciye teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir; bu süre konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda taşınmazın teslim tarihinden itibaren beş yıldır. 6502 sayılı Kanun'un 10 uncu maddesinin üçüncü fıkrası saklı kalmak üzere, ikinci el satışlarda satıcının ayıplı maldan sorumluluğu bir yıldan, konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda ise üç yıldan az olamaz. Ayıplı hizmetten sorumluluk da kanunlarda veya taraflar arasındaki sözleşmede daha uzun bir süre kararlaştırılmadıkça, ayıp sonradan ortaya çıksa dahi hizmetin ifası tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir.

Ayıp, ağır kusur ya da hile ile gizlenmişse ayıplı mala veya ayıplı hizmete ilişkin zamanaşımı hükümleri uygulanmaz; bu durumda yasal zamanaşımı süreleri dolmuş olsa dahi tüketici haklarını ileri sürebilir.

Görevli Mahkeme, Yetki ve Yargılama Esasları

Tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlıklara ilişkin davalarda tüketici mahkemeleri görevlidir ve davalar basit yargılama usulüne göre yürütülür. Dava, genel yetkili mahkemenin yanı sıra tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesinde de açılabilir. Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; ancak tüketici hakem heyetinin görevi kapsamındaki uyuşmazlıklar, hakem heyeti kararlarına itirazlar, 6502 sayılı Kanun'un 73 üncü maddesinin altıncı fıkrası ile 74 üncü maddesinde belirtilen davalar ve taşınmazın aynından doğan tüketici işlemi uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuk uygulanmaz. Ayrıca 6325 sayılı Kanun'un 18/A maddesinin on birinci fıkrası tüketici aleyhine uygulanmaz.

Tüketici örgütleri, ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile Bakanlık; haksız ticari uygulamalar ve ticari reklamlara ilişkin hükümler dışında, genel olarak tüketicileri ilgilendiren ve Kanuna aykırı bir durumun doğma tehlikesi olan hâllerde tedbir kararı alınması ya da hukuka aykırı durumun tespiti, önlenmesi veya durdurulması amacıyla tüketici mahkemelerinde dava açabilir. Tüketici mahkemelerince verilen kesinleşmiş kararlar Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi üzerinden Bakanlığa iletilir; hakem heyeti kararlarına yapılan itiraz sonucu verilen kararlar ise kararı veren mahkemece ilgili tüketici hakem heyetine gönderilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy