Asliye Ticaret Mahkemesi ve Görev Alanının Sınırları

Asliye Ticaret Mahkemesinin Hukuki Niteliği ve Görev Kuralı

Asliye ticaret mahkemesi, dava konusunun değerine veya miktarına bakılmaksızın tüm ticari davalara ve ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakmakla görevli özel bir mahkemedir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 1. maddesi uyarınca mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir ve göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir. Malvarlığı hakları ile şahıs varlığına ilişkin davalarda aksine yasal düzenleme bulunmadıkça genel görevli mahkeme 6100 sayılı Kanun'un 2. maddesi gereğince asliye hukuk mahkemesidir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 5. maddesi uyarınca, asliye ticaret mahkemesi ile asliye hukuk mahkemesi ve diğer hukuk mahkemeleri arasındaki ilişki işbölümü ilişkisi olmayıp görev ilişkisidir ve bu durumda göreve ilişkin usul hükümleri uygulanır. Görev kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan, taraflarca ileri sürülmese dahi mahkemece yargılamanın her aşamasında kendiliğinden gözetilir ve görev konusunda usuli kazanılmış hak doğmaz.

Mutlak ve Nispi Ticari Davaların Yasal Sınırları

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 4. maddesi uyarınca ticari davalar, mutlak ve nispi ticari davalar olmak üzere belirlenir. Her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan hukuk davaları ile çekişmesiz yargı işleri nispi ticari dava sayılır ve bu uyuşmazlıklara bakma görevi asliye ticaret mahkemesine aittir. Buna karşılık tarafların tacir olup olmadıklarına bakılmaksızın Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen hususlardan doğan davalar ile Türk Medenî Kanunu'nun rehin karşılığında ödünç verme işine ilişkin 962 ilâ 969. maddelerinde öngörülen uyuşmazlıklar ticari dava kabul edilir. Ayrıca fikrî mülkiyet hukuku mevzuatında, borsa, sergi, panayır ve pazarlar ile antrepo ve ticarete özgü yerlere ilişkin özel hükümlerde, bankalara, diğer kredi kuruluşlarına, finansal kurumlara ve ödünç para verme işlerine ilişkin düzenlemelerde yer alan hususlardan doğan hukuk davaları ve çekişmesiz yargı işleri de ticari niteliktedir. Ancak herhangi bir ticari işletmeyi ilgilendirmeyen havale, vedia ile fikir ve sanat eserlerine ilişkin haklardan kaynaklanan davalar bu kuralın istisnasını oluşturur.

Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen acentelik sözleşmesine dayalı tazminat uyuşmazlıkları, kanunda açıkça yer alması sebebiyle tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesinin görev alanındadır. Benzer şekilde limited şirket payının devri şirketler hukuku kapsamında Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlendiğinden, pay devri sözleşmesinin tarafları gerçek kişi ortaklar olsa dahi bu devirden kaynaklanan alacak davalarında görevli yargı yeri asliye ticaret mahkemesidir.

Bağlantılı Uyuşmazlıklar ve Sigorta Davalarında Görev

Sigorta hukuku ve zorunlu sorumluluk sigortası Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlendiği için, zorunlu mali sorumluluk sigortacısına karşı açılan tazminat davaları ticari dava niteliği taşır ve asliye ticaret mahkemesinin görevine girer. Trafik kazası sebebiyle sigorta şirketi ile araç sürücüsüne karşı birlikte açılan davalarda talepler arasında hukuki bağlantı bulunur. Birlikte açılan davalarda taleplerin veya davalıların bir kısmı özel mahkemenin, bir kısmı genel mahkemenin alanına girdiğinde, yargılamanın bağlılık esasına dayanılarak bütünüyle özel mahkemede yürütülmesi gerekir. Usul ekonomisi ve çelişkisiz, isabetli bir sonuca ulaşılması amacıyla uyuşmazlığın asliye ticaret mahkemesince incelenip karara bağlanması kabul edilmektedir.

Farklı Hukuki İlişkilerde Görev Ayrımı

Tacirler arasında düzenlenen faturalara dayalı katma değer vergisi alacaklarına ilişkin uyuşmazlıkların asliye ticaret mahkemesinde görülmesi gerekir. Ticari kredi sebebiyle banka tarafından tahsil edilen masrafların iadesi talebi ise Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında kalmadığından tüketici mahkemesinde görülemez; bu davalarda genel mahkeme görevlidir. Öte yandan, her iki tarafın ticari işletmesiyle ilişkili olmayan ve bağımsız mahiyet taşıyan alacağın temliki, sulh, ibra ve feragat sözleşmelerinden doğan itirazın iptali davalarında asliye ticaret mahkemesi değil asliye hukuk mahkemesi görevlidir.

Yargılama Usulü ve Özel İhtisas Mahkemeleri

Bir yerde asliye ticaret mahkemesi kurulu bulunuyorsa, asliye hukuk mahkemesinin görevi içinde bulunan ticari davalar ile özel hükümler uyarınca ticaret mahkemesinde görülecek diğer işler asliye ticaret mahkemesinde karara bağlanır. Birden çok asliye ticaret mahkemesinin görev yaptığı yerlerde iş durumunun gerektirmesi hâlinde, Hâkimler ve Savcılar Kurulunca bu mahkemelerden biri veya birkaçı münhasıran deniz ticaretine ve deniz sigortalarına ilişkin hukuk davalarına bakmakla görevlendirilebilir. Ticari davalarda delillerin ibrazı ve toplanması usul hukuku kurallarına bağlı olup dava konusunun tutarı veya değeri bir milyon Türk lirasını aşmadığında basit yargılama kuralları tatbik edilir; öngörülen bu parasal sınır 6100 sayılı Kanun'un ek 1. maddesi uyarınca her yıl yeniden belirlenerek artırılır.

Müstakil Asliye Ticaret Mahkemesi Bulunmayan Yerlerde Usul

Yargı çevresinde ayrı bir asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yerlerde ticari davalara asliye hukuk mahkemesince bakılır. Ayrı bir mahkeme bulunmayan yargı çevresindeki ticari davada görev kuralına dayanılmamış olması görevsizlik kararı verilmesini gerektirmez ve asliye hukuk mahkemesi davaya bakmayı sürdürür. Bu yerlerde asliye hukuk mahkemesi davayı asliye ticaret mahkemesi sıfatıyla yürütür. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 297. maddesi gereğince mahkemenin çeşitli sıfatlarla görev yapması hâlinde kararın hangi sıfatla verildiğinin hükümde açıkça gösterilmesi kanuni bir zorunluluktur. Şayet yargı çevresinde müstakil bir asliye ticaret mahkemesi mevcutsa, asliye hukuk mahkemesince görevsizlik kararı verilerek dava usulden reddedilir.

Görevsizlik Kararı, Kanun Yolu ve Dosyanın Gönderilmesi

Görevsizlik kararı veren asliye ticaret mahkemesi dava dosyasını kendiliğinden görevli mahkemeye gönderemez. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 20. maddesi uyarınca, taraflardan birinin kararın kesinleştiği tarihten itibaren veya kanun yoluna başvurulmuşsa bu başvurunun reddi kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dava dosyasının görevli mahkemeye gönderilmesini talep etmesi zorunludur. Bu iki haftalık süre içinde başvuru yapılmadığı takdirde dava açılmamış sayılır ve mahkemece bu hususta kendiliğinden karar verilir. Asliye ticaret mahkemesinin verdiği görevsizlik kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde bölge adliye mahkemesine istinaf başvurusunda bulunulabilir ve istinaf mahkemesinin göreve ilişkin verdiği karar kesindir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy