Askeri Suçlar Nedir? ASCK Kapsamı ve Yargılama Usulü

Askeri Suç Kavramı ve Hukuki Niteliği

Askeri suçlar, yalnızca asker kişiler tarafından veya askerlik hizmetiyle doğrudan bağlantılı koşullarda işlenebilen ve 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu kapsamında düzenlenen özel ceza hukuku ihlalleridir. Bu suçlar iki temel kategoride ele alınır: İlki yalnızca asker kişilerce işlenebilen firar, amire itaatsizlik veya nöbeti terk gibi sırf askeri suçlardır. İkincisi ise genel ceza mevzuatında tanımlanmakla birlikte asker kişilerce göreviyle bağlantılı işlendiğinde Askeri Ceza Kanunu kapsamında değerlendirilen askeri suç sayılan suçlardır.

Askeri Suçların Failleri ve Kapsam Dahilindeki Kişiler

1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca askerî şahıslar; mareşalden asteğmene kadar subaylar, astsubaylar, Millî Savunma Bakanlığı ile Türk Silahlı Kuvvetleri kadro ve kuruluşunda çalışan sivil personel, uzman jandarma, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş ve erler, erbaş ve erler ile askerî öğrencilerden oluşur. Kanun uyarınca Millî Savunma Bakanlığı ile Türk Silahlı Kuvvetleri kadro ve kuruluşunda görev yapan Devlet memurlarının asker kişi sıfatları ise 211 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanununun 115. maddesinde belirtilen yükümlülükleri ile sınırlıdır.

Uygulamada Sık Karşılaşılan Askeri Suç Tipleri

1632 sayılı Kanun'un 66. maddesi gereğince, kıtasından veya görevi icabı bulunmak zorunda olduğu yerden izinsiz olarak altı günden fazla uzaklaşan ya da izin, istirahat veya hava değişiminden dönmeye mecbur bulunduğu günden itibaren altı gün içinde mazeretsiz gelmeyen asker kişiler bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suçlunun silah, mühimmat, teçhizat, nakil vasıtası veya ordu malını beraberinde götürmesi, hizmet yaparken kaçması ya da mükerrir olması hâllerinde verilecek hapis cezası iki yıldan az olamaz; seferberlik durumunda ise maddede yazılı süre mehil ve eşikleri yarıya indirilir.

Kanun'un 85. maddesi uyarınca astın amirine veya üstüne hakaret etmesi suç teşkil eder; fiilin hizmet sırasında ya da toplu asker karşısında gerçekleştirilmesi cezanın artırılmasını gerektiren nitelikli haldir. Kanun'un 91. maddesinde yer alan amire veya üste fiilen taarruz suçunda ise eylem teşebbüs aşamasında kalsa dahi fail tamamlanmış suçun yaptırımıyla cezalandırılır.

Kanun'un 87. maddesinde düzenlenen emre itaatsizlikte ısrar suçu, askerin aldığı emri yerine getirmeyi tekrarlı olarak reddetmesi veya yerine getirilmesini engellemesiyle gerçekleşir. Bu suçun hizmet esnasında, silah başında, toplu asker önünde veya seferberlikte işlenmesi cezayı ağırlaştırıcı nedendir. Kanun'un 75. maddesine göre ise nöbetçi askerin görev yerini terk etmesi veya nöbette uyuması 1 aydan 3 yıla kadar hapis cezası yaptırımına bağlanmıştır; eylemin düşman karşısında, seferberlikte ya da nöbet yerinin özel önem taşıdığı durumlarda işlenmesi cezanın artırılmasını gerektirir.

Askeri Ceza Suçları ile Disiplin Suçları Arasındaki Ayrım

Askeri alandaki ihlaller cezai ve idari niteliklerine göre ikiye ayrılır. 1632 sayılı Kanun kapsamındaki askeri ceza suçları adli yargı mercilerince hapis veya adli para cezasıyla yaptırıma bağlanan ve adli sicile işlenen fiillerdir. Askeri disiplin suçları ise 6413 sayılı Kanun kapsamında disiplin amirleri tarafından uyarı, kınama, aylık kesme veya Türk Silahlı Kuvvetlerinden ayırma gibi idari yaptırımlarla sonuçlandırılan ve adli sicile değil yalnızca özlük dosyasına yansıyan ihlallerdir.

Soruşturma İzni Usulü ve Görevli Yargı Mercileri

2017 Anayasa değişikliği ile askeri mahkemeler kaldırılmış olup askeri suçların yargılaması adli yargı teşkilatındaki sivil asliye ceza ve ağır ceza mahkemelerinde yürütülür.

1632 sayılı Kanun'un Ek 15. maddesi gereğince, asker kişilerin işledikleri askerî suçların soruşturulması kural olarak izne tabidir; ancak ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâllerinde soruşturma genel hükümlere göre yürütülür. Ayrıca 3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu'nun 17. maddesinin birinci fıkrasında belirtilen suçları işleyen asker kişiler hakkında da soruşturma ve kovuşturma izin şartı aranmaksızın genel hükümlere göre yapılır.

Soruşturma izni, asgari tugay komutanı veya eşidi askeri kurum amiri olmak üzere ilgilinin görev yaptığı birlik komutanı veya kurum amiri, yokluklarında ise vekilleri tarafından bizzat verilir. Milli Savunma Bakanlığı merkez ve taşra teşkilatı ile bağlı ve ilgili kuruluşlardaki asker kişiler için izin Milli Savunma Bakanı tarafından verilir. General ve amiraller hakkında ise izin, ilgisine göre Genelkurmay Başkanı veya Kuvvet Komutanının teklifi üzerine ya da resen Milli Savunma Bakanınca verilir. Milli Savunma Bakanı, general ve amiraller hariç subay veya astsubaylara ilişkin izin verme yetkisini Personel Genel Müdürlüğünün bağlı olduğu bakan yardımcısına devredebilir. Birlik dışında görevlendirilenler ile yabancı asker kişiler hakkında izin yetkisi kural olarak Bakanlığa aittir. Geçici görevlendirilen veya harekat komutasına verilen asker kişiler için ise bu görevleri süresince geçici olarak verildikleri birliğin yetkili amiri yetkilidir.

İzin vermeye yetkili merci ihbar veya şikayet üzerine bir ön inceleme başlatır; bunu bizzat yapabileceği gibi hakkında inceleme yapılanın üstü konumundaki bir askere veya en az üç kişilik bir heyete yaptırabilir. Firar ve izin tecavüzü gibi ilgilinin bulunamaması sebebiyle ifade almayı imkansız kılan hallerde ilgilinin ifadesi alınmaz. Yetkili merci kararını suçun işlendiğini öğrenmesinden itibaren ön inceleme dahil en geç 30 gün içinde verir; bu süre zorunlu hallerde 15 günü geçmemek üzere bir defa uzatılabilir.

Soruşturma izni verilmesi veya verilmemesi kararlarına karşı 10 gün içinde itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz; general ve amiraller için Danıştay Birinci Dairesine, diğer asker kişiler için yetkili merciin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine yapılır. En geç 3 ay içinde karara bağlanan itirazlar kesin niteliktedir. Sırf askeri suçlara ilişkin soruşturma iznine itiraz edilmesi soruşturma işlemlerini engellemez. General ve amiraller hakkındaki soruşturma Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı veya Başsavcıvekili tarafından yürütülür; kovuşturma Yargıtay ilgili ceza dairesince yapılır. Kanun'un Ek 15. maddesinde hüküm bulunmayan hallerde ise 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümleri tamamlayıcı olarak tatbik edilir.

Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması ve Zamanaşımı

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun hükmün açıklanmasının geri bırakılması kuralları, kanundaki ayrık durumlar hariç olmak üzere askerî suç ve cezalar hakkında da uygulanır. 1632 sayılı Kanun'un Ek 17. maddesi uyarınca; sırf askerî bir suçtan dolayı altı ay veya daha fazla süreli hapis cezasına hükmedilmesi, fiilin disiplini ağır şekilde ihlal etmesi, birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, birliğin muharebe hazırlığını veya etkinliğini zafiyete uğratması ya da büyük bir zarar meydana getirmesi hâllerinde hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilemez. Ayrıca fiilin savaş veya seferberlikte işlenmesi durumunda da bu müessese tatbik edilmez; sırf askeri suçlarda altı ayın altında kalan yaptırımlarda veya sırf askeri suç niteliği taşımayan hâllerde yasal koşullar değerlendirilebilir.

1632 sayılı Kanun'un 49. maddesi uyarınca, askeri suçlarda dava ve cezanın düşmesi hususlarında kanunda yer alan özel hükümler saklı kalmak üzere Türk Ceza Kanunu hükümleri tatbik olunur. Kanundaki ayrık düzenlemeler uyarınca hıyanet cürümleri ile sanık ve hükümlü olanlar hakkında zamanaşımı uygulanmaz; ayrıca sırf askeri suçlar bakımından Türk Ceza Kanunu'nun önödeme kuralları tatbik edilmez.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy