Askeri hukuk, silahlı kuvvetlerin örgütlenmesini, askeri personelin hak ve yükümlülüklerini, disiplin düzenini ve askeri suçları düzenleyen ve sivil hukuktan ayrılan özel bir hukuk alanı olarak tanımlanır. Bu alanda anılan temel kanunlar 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu, 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu ve 211 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu’dur. Kapsamda askeri suç ve cezalar, disiplin yaptırımları ve bunlara karşı başvuru yolları, emir-komuta ilişkisinin hukuki boyutu, savaş hukuku ve uluslararası insancıl hukuk ile personelin özlük hakları, sicil ve ihraç işlemleri yer alır.
Aylıktan kesmeyi gerektiren disiplinsizlikler
6413 sayılı Kanun’un 18. maddesi, aylıktan kesme cezasını gerektiren disiplinsizlikleri bentler halinde sayar.
6413 sayılı TÜRK SİLAHLI KUVVETLERİ DİSİPLİN KANUNU m. 18Kaynağı aç
Amire saygısızlık, hizmette veya hizmete ilişkin hallerde amire gösterilmesi gereken saygının kasıtlı olarak gösterilmemesi ya da amirin ikaz, tenkit veya muahezesinin saygıyla kabul edilmemesidir. Yalan söylemek, askeri hizmete veya göreve ilişkin konularda amirlere ya da bilgi vermekle yükümlü olunan kişi ve makamlara kasıtlı olarak gerçeğe aykırı ve yanlış beyanda bulunmaktır. Hizmetle ilgisi olmayan emir vermek, maiyetine hizmetle ilgisi olmayan emir verilmesidir. Maiyetin gözetiminde ihmal ise astların ve emir altındakilerin denetim, kontrol ve gözetiminde ihmal gösterilmesidir. Bu eylemler aylıktan kesme cezasını gerektiren disiplinsizlikler arasındadır.
Ayrımcılık yapmak, görevdeyken dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım yapılarak işlem tesis edilmesi ve bu suretle görev yerinde huzursuzluğa neden olunmasıdır. Yasak edilen yere girmek, resmi üniformayla genelev, kumarhane, meyhane, bar ve benzeri yerlere ya da garnizon komutanlıklarınca girilmesi yasaklanmış diğer yerlere girilmesidir. Kayırma talep etmek, özlük hakları veya başka bir kişisel menfaat için başkalarının aracı kılınması ve öncelik ya da ayrıcalık istenmesidir. Maiyetten hediye kabul etmek de, maiyette çalışan personelin verdiği ve makul seviyenin üstünde maddi değeri bulunan hediyenin kişisel menfaat elde etmek amacıyla kabul edilmesidir.
Mesai içinde veya hizmete ilişkin bir durumda siyasi içerikli konuşma yapılması, hizmetteyken siyasi içerikli konuşmak sayılır. Yetkili makamların yasakladığı toplantı, gösteri, yürüyüş ve benzeri faaliyetlere katılmak da aynı ceza grubundadır. İzinli olunmadığı halde görev yapılan garnizon sınırlarının dışına çıkmak, izinsiz garnizonu terk etmektir. İzin, istirahat, hava değişimi, terhis ve benzeri nedenlerle görev yerine gidip dönerken; terörle mücadele kapsamında emredilen güzergahın dışına çıkılması, belirlenen günler dışında seyahat edilmesi veya planlamaya aykırı seyahat edilmesi ise ulaşım güvenliğinin ihlalidir.
Erbaş ve erlere uygulanabilen disiplin cezaları
6413 sayılı Kanun’un 27. maddesine göre izinsizlik ve ilave hizmet yükleme cezaları, Kanunun dördüncü bölümündeki uyarma, kınama veya hizmete kısmi süreli devam cezasını gerektiren disiplinsizlik halleri ile nitelik ve ağırlık bakımından bunlara benzer diğer eylemlerin yapılması halinde verilir. Verilecek cezanın türü ve miktarını disiplin amiri, erbaş veya erin hizmet ve disiplin safahatı ile eylemin niteliğini dikkate alarak takdir eder. Olumlu hizmet safahatı dikkate alınarak ceza verilmeyebilir.
6413 sayılı TÜRK SİLAHLI KUVVETLERİ DİSİPLİN KANUNU m. 27Kaynağı aç
Hizmetten men cezasını veya seferberlik ve savaş hallerinde disiplin kurullarınca oda hapsi verilmesini gerektiren disiplinsizliklerde disiplin amiri, olumlu hizmet ve disiplin safahatını dikkate alarak yetkisi içindeki izinsizlik veya ilave hizmet yükleme cezalarından birini de verebilir. Bu durumda erbaş veya er disiplin kuruluna sevk edilmez. Barış zamanında Türk karasuları dışındaki gemilerde disiplinsizlik yapan erbaş veya ere, eylemin niteliği ve disipline olumsuz etkisi dikkate alınarak ekli (1) sayılı çizelgeye uygun oda hapsi verilebilir. Karasuları dışında yerine getirilemeyen kısmı ilave hizmet yükleme cezası olarak yerine getirilir.
Kıtadan uzaklaşma ve geç dönme
1632 sayılı Kanun’un 66. maddesine göre, kıtasından veya görevi icabı bulunmak zorunda olduğu yerden izinsiz olarak altı günden fazla uzaklaşan askeri şahıslar bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Kıtasından veya görevini yapmakta olduğu yerden izin, istirahat veya hava değişimi alarak ayrılanlardan, dönmeye mecbur bulundukları günden itibaren altı gün içinde özürsüz gelmeyenler de aynı cezaya tabidir.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 66Kaynağı aç
Hapis cezası iki yıldan aşağı olamaz; suçlu silah, mühimmat, bunların teçhizat veya nakil vasıtalarından ya da hayvanlardan birini veya ordu hizmetine tahsis edilen herhangi bir şeyi yanında götürmüşse, hizmet yaparken kaçmışsa veya mükerrirse bu alt sınır uygulanır. Seferberlikte maddede yazılı süreler yarıya indirilir.
Hukuka aykırı ve suç teşkil eden emir
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 137. maddesine göre kamu hizmetlerinde herhangi bir sıfat ve suretle çalışan kimse, üstünden aldığı emri yönetmelik, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, kanun veya Anayasa hükümlerine aykırı görürse yerine getirmez ve bu aykırılığı emri verene bildirir. Üst bu emrinde ısrar eder ve emrini yazı ile yenilerse emir yerine getirilir; bu halde emri yerine getiren sorumlu olmaz. Bu yazılı ısrar sonucu, konusu suç teşkil eden emir bakımından geçerli değildir. Konusu suç teşkil eden emir hiçbir suretle yerine getirilmez; yerine getiren kimse sorumluluktan kurtulamaz. Askeri hizmetlerin görülmesi ve acele hallerde kamu düzeni ve kamu güvenliğinin korunması için kanunla gösterilen istisnalar saklıdır.
2709 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI m. 137Kaynağı aç
Konusu suç teşkil eden emir hiçbir suretle yerine getirilmez ve yerine getiren kimse sorumluluktan kurtulamaz. Askeri hizmetlerin görülmesi ile acele hallerde kamu düzeni ve kamu güvenliğinin korunması için kanunla gösterilen istisnalar saklıdır.
Sık sorulan sorular
Aylıktan kesme hangi disiplinsizlikleri kapsar?
6413 sayılı Kanun’un 18. maddesi aylıktan kesme cezasını gerektiren disiplinsizlikleri bentler halinde sayar. Sayılanlar arasında amire kasıtlı saygısızlık, gerçeğe aykırı beyan, hizmetle ilgisiz emir, gözetimde ihmal, ayrımcılık, resmi üniformayla yasak yere girme, kayırma talebi, menfaat amacıyla hediye kabulü, hizmette siyasi konuşma, yasak faaliyete katılma, izinsiz garnizonu terk ve ulaşım güvenliğinin ihlali bulunur.
Altı günden fazla izinsiz uzaklaşmanın cezası nedir?
Kıtadan veya görev gereği bulunulması gereken yerden izinsiz olarak altı günden fazla uzaklaşan askeri şahıs, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. İzin, istirahat veya hava değişiminden dönüşte altı gün içinde özürsüz gelmemek de aynı cezayı gerektirir.
Suç teşkil eden emir yerine getirilir mi?
Konusu suç teşkil eden emir hiçbir suretle yerine getirilmez ve yerine getiren sorumluluktan kurtulamaz. Suç teşkil etmeyen fakat yönetmelik, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, kanun veya Anayasa’ya aykırı görülen emir yerine getirilmez ve aykırılık emri verene bildirilir. Üst bu emrinde ısrar eder ve emrini yazıyla yenilerse emir yerine getirilir; bu halde yerine getiren sorumlu olmaz.
Erbaş ve ere her durumda oda hapsi verilir mi?
Hayır. Disiplin kurulunca oda hapsi verilmesi, maddede seferberlik ve savaş hallerine bağlanmıştır. Barış zamanında ayrıca Türk karasuları dışındaki gemilerdeki disiplinsizlik için, eylemin niteliği ve olumsuz etkisi gözetilerek çizelgeye uygun oda hapsi verilebilir. Orada yerine getirilemeyen kısım ilave hizmet yükleme cezası olarak yerine getirilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy