Anonim Şirketlerde Pay Rehni ve Hukuki Esasları

Anonim şirketlerde pay rehni, şirket payı üzerinde alacaklı lehine sınırlı bir ayni teminat tesis edilmesini sağlayan hukuki işlemdir. Türk Ticaret Kanunu bünyesinde anonim şirket pay rehnine ilişkin müstakil ve ayrıntılı bir rejim yer almadığından, Türk Medeni Kanunu'nun hak ve taşınır rehnini düzenleyen hükümleri devreye girer. Türk Medeni Kanunu m. 954 uyarınca başkasına devredilebilen alacaklar ve diğer haklar rehin konusu yapılabilir ve aksine kanuni bir düzenleme bulunmadıkça teslime bağlı rehin kuralları uygulanır. Dolayısıyla anonim şirket payı üzerinde kurulan hak, pay sahipliği haklarını konu edinen bir hak rehnidir ve taşınır rehninin temel esaslarına tabidir.

Pay Rehninin Kurulması ve Geçerlilik Şartları

Anonim şirket payı üzerinde rehin hakkının vücut bulabilmesi için borçlandırıcı işlem mahiyetindeki bir rehin sözleşmesi ile bunu izleyen tasarruf işleminin yapılması ve rehin verenin pay üzerinde tasarruf yetkisinin bulunması gerekir. Rehin sözleşmesiyle bir kimse, maliki olduğu pay üzerinde alacaklı lehine rehin kurma borcu altına girer. Sözleşmenin tarafları rehin veren ile alacaklıdır. Rehin veren, teminat altına alınacak alacağın borçlusu veya üçüncü bir kişi olabilir. Buna karşılık rehin hakkının feri niteliği sebebiyle alacaklı sıfatı yalnızca teminat altına alınan alacağın sahibine ait olabilir.

Alacak rehninin tesisinde alacaklı veya rehin veren rehin durumunu borçluya ihbar edebilir. Alacak dışındaki hakların rehninde ise yazılı rehin sözleşmesi yapılmasının yanı sıra ilgili hakların devri için öngörülen kanuni şekle uyulması şarttır. Taşınır rehni hükümleri uyarınca da taşınır fiilen yalnız rehnedenin hakimiyetinde kaldığı sürece rehin hakkı doğmaz.

Payın Türüne Göre Rehnin Tesis Biçimleri

Senede bağlanmamış çıplak paylar üzerinde rehin kurulurken Türk Medeni Kanunu m. 955/3 uyarınca tasarruf işlemi niteliğindeki rehin sözleşmesinin yazılı yapılması geçerlilik şartıdır. Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde kayden izlenen sermaye piyasası araçlarını konu alan teminat sözleşmeleri de yazılı şekilde düzenlenir ve bu sözleşmeyle rehin kurulur. Kayden izlenen sermaye piyasası araçları üzerindeki hakların üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesinde Merkezi Kayıt Kuruluşuna yapılan bildirim tarihi esas alınır.

Pay senetleri bastırılıncaya kadar çıkarılan ilmühaberlere Türk Ticaret Kanunu m. 486/2 uyarınca kıyasen nama yazılı pay senetlerine ilişkin hükümler uygulanır. Bu doğrultuda nama veya hamiline yazılı paylar için çıkarılan nama yazılı ilmühaberlerin rehninde de nama yazılı senetlerin rehnine dair kurallar tatbik edilir.

Hamiline yazılı pay senetlerinin rehninde, bedelleri tamamen ödenmemiş paylar için hamiline yazılı pay senetlerinin çıkarılamayacağı ilkesi gözetilmelidir. Hamiline yazılı senetlerin rehni, senetlerin rehin alacaklısına teslimi ile kurulur; tasarruf işlemini zilyetliğin devri ve ayni sözleşme oluşturur. Zilyetliğin devri, rehin verenin pay senedi üzerindeki münhasır zilyetliğini sona erdirecek şekilde gerçekleşmelidir.

Nama yazılı pay senetlerinin rehnedilmesinde iki ayrı yöntem söz konusudur. Bunlardan ilki yazılı bir rehin sözleşmesi yapılması ve nama yazılı senetlerin alacaklıya teslimidir. İkincisi ise nama yazılı senedin ciro edilmesi ve zilyetliğin devredilmesidir. Rehin cirosu senedin üzerine veya alonja rehin kaydı konularak imzalanmasıyla yapılabileceği gibi beyaz ciro yoluyla gizli rehin cirosu şeklinde de kurulabilir. Nama yazılı payların devir kısıtlamalarına ilişkin kuralların pay rehnine uygulanmayacağı ağırlıklı olarak kabul edilmektedir.

Rehin Hakkının Kapsamı ve Pay Sahipliği Hakları

Anonim şirket pay rehni, aydınlatıcı ve koruyucu haklar dışında kalan malvarlığına ilişkin pay sahipliği haklarını kapsar. Bu kapsamda kâr payı, tasfiye payı, bedelsiz pay alma hakkı, rüçhan hakkı, tesislerden yararlanma hakkı ve hazırlık dönemi faizi alma hakkı rehnin teminat kapsamındadır. Buna karşılık bilgi alma, inceleme veya dava hakları gibi aydınlatıcı ve koruyucu nitelikteki haklar rehnin konusunu oluşturmaz.

Hamiline yazılı pay senetleri açısından, kâr payı kuponlara bağlanmışsa ve senetten ayrı bulunuyorsa, aksine sözleşme olmadıkça ve kuponlar usulünce rehnedilmedikçe kâr payı asıl rehnin kapsamında yer almaz. Bununla birlikte kâr payı kuponları asıl senedin üzerinde bulunuyor ve senetle birlikte teslim edilmişse kâr payı kuponlarının da rehnedildiği ve kâr payının rehnin kapsamında olduğu kabul edilir.

Rehin hakkı alacaklıya malvarlığına ilişkin pay sahipliği haklarından yararlanma yetkisi sağlamaz. Rehinli alacaklının pay üzerinde kullanma veya yararlanma hakkı bulunmamakta olup alacağın vadesi gelmedikçe bu haklar üzerinde hak iddia edilemez; malvarlığı hakları rehnin paraya çevrilmesi aşamasında önem kazanır. İdari haklar bakımından ise Türk Ticaret Kanunu m. 427/2 uyarınca genel kurula katılma ve oy hakkı rehin sözleşmesiyle rehinli alacaklıya bırakılabilir.

İyiniyetin Korunması ve Tasarruf Yetkisi Eksikliği

Payı rehneden kişinin tasarruf yetkisi bulunmasa dahi, taşınır senede iyiniyetle zilyet olan alacaklının zilyetlik kuralları çerçevesinde korunabilen iktisabı nispetinde rehin hakkı vücut bulur; ancak üçüncü şahısların önceki zilyetlikten kaynaklanan hakları saklı tutulur. Hamiline yazılı pay senetlerinin maliki olmayan bir kimse tarafından rehin tesis edilmesi durumunda da alacaklının iyiniyeti himaye görür. Zilyedin rızası hilafına elinden çıkmış olsa dahi hamiline yazılı senetleri iyiniyetle teslim alan muhataba karşı taşınır davası ikame edilemez.

Nama yazılı pay senetlerinin devrinde ise devir beyanı yolu tercih edildiğinde iyiniyet koruması geçerli olmaz. Nama yazılı pay senedi yazılı devir beyanı ile devredildiğinde, kimsenin hakkından fazlasını başkasına geçiremeyeceği ilkesi uygulanır ve tasarruf yetkisi bulunmayan hallerde rehin hakkı iyiniyetle kazanılamaz.

Şirketin Kendi Paylarını Rehin Alması

Anonim şirketin kendi payları üzerinde rehin tesis etmesi kanunla öngörülen sınırlamalara tabidir. Türk Ticaret Kanunu m. 379/1 gereğince şirket, esas yahut çıkarılmış sermayesinin onda birini aşan ya da işlem sonucunda bu oranı aşacak miktardaki paylarını bedeli karşılığında edinemeyeceği gibi teminat olarak da kabul edemez. Bu sınırlama, üçüncü bir kimsenin kendi namına fakat şirket hesabına payları rehin alması ihtimalinde de hüküm doğurur. Düzenlenen kural, ana şirkete ait payların yavru ortaklık tarafından iktisabı halinde de uygulanır.

Payların rehin olarak kabul edilebilmesi, genel kurul tarafından yönetim organına en fazla beş yıllık süre için yetki verilmiş olmasına bağlıdır. Verilecek yetkide rehin alınacak pay adedi, toplam itibari değer ile paylar için öngörülen bedelin asgari ve azami sınırları açıkça gösterilir. Bu çerçevede yalnızca bedeli tamamen ödenmiş paylar işleme konu edilebilir. Ayrıca bahse konu bedeller indirildikten sonra kalan şirket net aktif tutarının, en az sermaye ile kanun yahut esas sözleşme gereğince dağıtımına izin verilmeyen yedek akçelerin toplamını karşılaması şarttır. Kanuni sınırlara aykırı biçimde teminat alınan paylar üzerindeki rehin hakkı, kabule ilişkin tarihten itibaren en geç altı aylık süre içinde sonlandırılmalıdır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy