Anonim şirkette kanuna karşı hile, şeklen hukuka uygun görünen ancak özünde kanunun emredici hükmünü dolanmayı, yasaklanan sonucu elde etmeyi veya kanun koyucunun öngörmediği bir avantajı haksız biçimde sağlamayı amaçlayan işlemler için kullanılan bir nitelendirmedir. Bu değerlendirme, hakların kullanılmasında ve borçların yerine getirilmesinde dürüstlük kurallarına uyulması ve bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasının korunmaması ile birlikte ele alınır.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 2Kaynağı aç
Dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 2, herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymasını zorunlu kılar. Aynı madde, bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeninin korumayacağını düzenler. Madde genel bir davranış ölçüsü getirir; kesit, belirli bir anonim şirket organ kararını veya sözleşmesini ayrıca saymaz.
Şekil, amaç ve dolanma iradesi
Tanımda işlem, ilk bakışta veya yüzeysel incelemede yürürlükteki hükümlere uygun olabilir ve görünüşte yasal bir prosedür izlenmiş bulunabilir. Nihai hedef ise kanunun açıkça yasakladığı sonuca ulaşmak ya da emredici bir hükmün uygulanmasını engellemek olabilir. Tanım, yasaklanan sonucun yanında kanun koyucunun öngörmediği bir avantajın haksız sağlanmasını da kapsar.
Bir işlemin veya sürecin kanuna karşı hile sayılabilmesi için kurucu unsurların bir arada bulunması gerekir. Şeklî uygunluk, amacın hukuka aykırılığı ve dolanma iradesi bu çerçevede birlikte aranır. Tarafların kanun hükmünü etrafından dolaşarak istedikleri sonucu bilinçli ve kasten elde etme iradesi bulunmalıdır; salt ekonomik saik yeterli görülmez.
Kanun muvazaasından ayrılan yön
Kanun muvazaasında gerçek irade ile görünür işlem arasında bilinçli uyumsuzluk vardır ve işlem muvazaa nedeniyle geçersizdir. Kanuna karşı hile ayrımında tarafların yaptığı işlem, gerçekten yapmak istedikleri işlemdir; irade ile beyan uyumludur ve muvazaa yoktur. Aykırılık, seçilen işlemin amacında ve varmak istediği sonuçta bulunur.
Satış görünümü ve sermayenin korunması
Anonim şirket örneğinde şeklen geçerli bir satış sözleşmesi bulunabilir. Özde yapılan işlem ise sermayenin korunması ilkesini dolanmak ve şirketin malvarlığını boşaltmak olabilir. Anlatım, belirli bir satışın görünümü ile amacını ayırır; düşük bedelli her satışı kendiliğinden kanuna karşı hile sayan genel bir ölçü vermez.
Azlık hakları ve genel kurul kararı
Türk Ticaret Kanunu, belirli bir sermaye oranına sahip pay sahiplerine genel kurulu toplantıya çağırma, özel denetçi atanmasını isteme ve bazı kararlara muhalefet etme gibi azlık hakları tanır. Bu hakları etkisizleştirmeye yönelen işlemler hile örneği olarak değerlendirilebilir.
Azlık haklarını engellemek veya alacaklılardan mal kaçırmak amacıyla alınan genel kurul kararları, dürüstlük kuralına ve kanuna aykırı sayıldıklarında iptal veya butlan davasına konu olabilir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 2 bu yönden dürüstlük kuralını ve hakkın açıkça kötüye kullanılmamasını düzenler.
Malvarlığının devri ve rekabet yasağı
Borçluların yeni bir anonim şirket kurarak malvarlıklarını bu şirkete muvazaalı bedellerle devretmesi ve eski borçlu şirketi tasfiye etmeden ya da içini boşaltarak bırakması anlatılan yollardandır. Bu anlatım, sınırlı sorumluluk ve tüzel kişilik perdesinin alacaklılardan mal kaçırma amacıyla kullanılabileceği ihtimaline ilişkindir. Her yeni şirket kuruluşunu veya her malvarlığı devrini aynı sonuca bağlayan ek bir şart listesi verilmez.
Yönetim kurulu üyesinin rekabet etmeme yükümü bakımından faaliyet, yasağın doğrudan yerine getirilmemesi yerine birinci dereceden akrabalar, eş veya üyenin gizli ortak olduğu başka şirketler üzerinden yürütülebilir. Bu yol, yükümün dolanılması biçiminde belirtilir.
Geçersizlik ve elde edilen menfaat
Muvazaalı pay devirleri, hileli sermaye artırımları ve gizli kazanç aktarımı sözleşmeleri, emredici hükümleri dolanma amacı taşıdığında kural olarak hukuken geçersiz, yani batıl sayılır. Bu sonuç, sayılan işlem türleri ile dolanma amacının birlikte bulunmasına bağlanır. Kesin hükümsüzlük yaptırımı, işlemin baştan beri hiç yapılmamış hükmünde olmasını sağlar.
Batıl işlemle elde edilen menfaatler karşılıklı olarak iade edilir. Taraflar bu işlem nedeniyle elde ettikleri menfaatleri birbirlerine geri vermek zorundadır.
Cezai sorumluluğun şartlı gündeme gelmesi
Hileli işlemler sırasında gerçeğe aykırı beyan verilmesi, sahte belge düzenlenmesi veya dolandırıcılık kastıyla hareket edilmesi hâlinde nitelikli dolandırıcılık ve evrakta sahtecilik sorumluluğu gündeme gelebilir. Bu ihtimal şartlıdır; her kanuna karşı hile nitelemesi kendiliğinden suç sonucuna bağlanmaz.
Kanuna karşı hile ne anlama gelir?
Şekil olarak hukuka uygun görünen, fakat emredici hükmü dolanmayı, yasaklanan sonucu elde etmeyi veya öngörülmeyen bir avantajı haksız sağlamayı amaçlayan işlemleri anlatır.
Hangi unsurlar birlikte aranır?
Görünüşte kurallara uygunluk, nihai hedefin yasak sonuca ulaşmak veya emredici hükmü engellemek olması ve bu sonuca bilinçli ve kasten ulaşma iradesi birlikte aranır.
Kanuna karşı hile ile muvazaa aynı mıdır?
Hayır. Muvazaada irade ile beyan bilinçli olarak uyuşmaz ve işlem bu nedenle geçersizdir. Kanuna karşı hilede taraflar görünür işlemi gerçekten yapar; aykırılık işlemin amacında ve sonucundadır.
Şeklen satış varsa işlemin özü nedir?
Şeklen satış sözleşmesi bulunması, anlatılan örnekte işlemin özünü açıklamaz. Öz, sermayenin korunmasını dolanmak ve şirketin malvarlığını boşaltmaktır.
Genel kurul kararına karşı hangi dava anılır?
Azlık haklarını engelleyen veya alacaklılardan mal kaçırmayı amaçlayan genel kurul kararı, dürüstlük kuralına ve kanuna aykırı sayılması hâlinde iptal veya butlan davasına konu olabilir.
Batıl işlemde menfaatler ne olur?
Kesin hükümsüzlük, işlemi baştan beri hiç yapılmamış hükmüne getirir. Taraflar işlemle elde ettikleri menfaatleri karşılıklı olarak iade etmek zorundadır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy