Azınlık Pay Sahipliği Kavramı ve Kanuni Oranlar
Anonim şirketlerde azınlık hakları, sermayenin belirli bir oranına sahip pay sahiplerinin şirket yönetimi ve çoğunluk kararları karşısında korunmasını sağlayan kanuni yetkilerdir. Bu hakların kullanılabilmesi için öngörülen genel sayısal eşik; halka açık olmayan anonim şirketlerde sermayenin en az onda biri, halka açık anonim şirketlerde ise sermayenin en az yirmide biridir.
Kanunda düzenlenen bu oranlar asgari sınırları göstermekte olup şirket esas sözleşmesi ile bazı azınlık hakları bakımından kanunda öngörülenlerden daha düşük oranların kararlaştırılması mümkündür.
Genel Kurulu Toplantıya Çağırma ve Gündeme Madde Ekletme
Türk Ticaret Kanunu m. 411 uyarınca, sermayenin en az yüzde onuna ve halka açık anonim şirketlerde en az yüzde beşine sahip olan azınlık pay sahipleri, yönetim kurulundan genel kurulu toplantıya çağırmasını veya toplanacak genel kurulun gündemine madde eklemesini yazılı olarak talep edebilir. Şirket esas sözleşmesiyle bu hak daha düşük pay oranlarına da tanınabilir.
Azınlığın genel kurulu toplantıya çağırma veya gündeme madde ekletme talebini noter aracılığıyla iletmesi zorunludur. Gündeme madde ekletilmesine ilişkin istemin ayrıca çağrı ilanına dair ilan ücretinin yatırılmasından önce yönetim kuruluna ulaşmış bulunması gerekir.
Yönetim kurulunun azınlığın genel kurulu toplantıya çağırma başvurusunu kabul etmesi durumunda, Türk Ticaret Kanunu m. 411 gereğince genel kurul en geç kırk beş gün içinde yapılacak şekilde toplantıya çağrılır.
Yönetim kurulu çağrı istemini reddederse veya başvuruya yedi iş günü içinde olumlu bir yanıt vermezse, Türk Ticaret Kanunu m. 412 çerçevesinde azınlık pay sahipleri şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. Mahkeme toplantıyı gerekli gördüğü takdirde gündemi düzenlemek ve toplantı çağrısını yapmak üzere bir kayyım atar; mahkemenin bu konudaki kararı kesindir.
Finansal Tabloların Müzakeresinin Ertelenmesi
Türk Ticaret Kanunu m. 420 uyarınca, genel kurul toplantısında azınlığın talebi üzerine finansal tabloların müzakeresi ve buna bağlı konuların karara bağlanması bir ay sonraya bırakılır. Finansal tabloların müzakeresinin ertelenmesine ilişkin bu usul, genel kurul çağrı usulüne uygun şekilde ilan edilir ve şirketin internet sitesinde yayımlanır.
Bilgi Alma, İnceleme ve Özel Denetim Usulü
Türk Ticaret Kanunu m. 437 uyarınca pay sahibinin bilgi alma veya inceleme istemi cevapsız bırakılır, haksız biçimde reddedilir veya ertelenirse, pay sahibi ret kararını izleyen on gün içinde ya da diğer durumlarda makul bir süre geçtikten sonra asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. Mahkemenin vereceği karar kesindir.
Her pay sahibi, pay sahipliği haklarını kullanabilmesi için gerekli olması ve bilgi alma ya da inceleme hakkını daha önce tüketmiş bulunması kaydıyla, belirli olayların açıklığa kavuşturulmasını sağlamak üzere gündemde yer almasa bile genel kuruldan özel denetim yapılmasını isteyebilir.
Genel kurul özel denetim talebini onaylarsa, Türk Ticaret Kanunu m. 439 ve m. 440 hükümleri uyarınca şirket veya her bir pay sahibi otuz gün içinde asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atanmasını talep edebilir.
Genel kurulun özel denetçi atanması istemini reddetmesi halinde; sermayenin en az yüzde onuna, halka açık anonim şirketlerde ise en az yüzde beşine sahip pay sahipleri veya kanuni asgari itibari pay değeri eşiğini sağlayan pay sahipleri üç ay içinde mahkemeden özel denetçi atanmasını isteyebilir.
Mahkeme tarafından özel denetçi atanabilmesi için başvuruda bulunan ilgililerin; şirket kurucularının veya organlarının kanunu ya da esas sözleşmeyi ihlal ederek şirketi veya pay sahiplerini zarara uğrattıklarını ikna edici delillerle ortaya koymaları gerekir.
Haklı Sebeple Fesih Davası ve Alternatif Çözümler
Türk Ticaret Kanunu m. 531 uyarınca, sermayenin en az yüzde onunu ve halka açık anonim şirketlerde en az yüzde beşini temsil eden pay sahipleri, haklı sebeplerin bulunması halinde şirketin feshini mahkemeden talep edebilir. Mahkeme fesih kararı yerine duruma uygun düşen fesih dışı alternatif çözümlere, örneğin davacı pay sahibinin payının gerçek değerinin ödenerek şirketten ayrılmasına veya çıkarılmasına hükmedebilir.
Yönetim Kurulunda Temsil, Sulh ve İbranın Engellenmesi ve Pay Senetleri
Türk Ticaret Kanunu m. 360 uyarınca, esas sözleşmede açıkça öngörülmek koşuluyla azınlığa yönetim kurulunda temsil edilme hakkı tanınabilir; bu çerçevede belirli gruplara aday önerme veya üyelerin azınlık içinden seçilmesi gibi mekanizmalar öngörülebilir. Halka açık anonim şirketlerde bu temsil hakkı yönetim kurulu üye sayısının yarısını aşamaz.
Anonim şirketin sorumluluk davasından vazgeçmesi, sulh olması ve ibra işlemleri kural olarak genel kurul kararıyla yürütülür. Bununla birlikte Türk Ticaret Kanunu m. 559 çerçevesinde, sermayenin yüzde onuna ve halka açık şirketlerde yüzde beşine sahip azınlığın itirazı bulunması halinde, sulh ve ibra kararı şirket bakımından hukuki sonuç doğurmaz.
Türk Ticaret Kanunu m. 486 fıkra 3 uyarınca, azlığın istemi üzerine nama yazılı pay senedi bastırılarak tüm nama yazılı pay sahiplerine dağıtılır.
Genel Kurul Kararlarının İptali ve Butlanı
Kanuna, esas sözleşme hükümlerine ve özellikle dürüstlük kuralına aykırı olan genel kurul kararları aleyhine, Türk Ticaret Kanunu m. 445 ve m. 446 kapsamında karar tarihinden itibaren üç ay içinde iptal davası açılabilir.
Pay sahibinin vazgeçilemez haklarını ortadan kaldıran veya sınırlandıran, bilgi alma ve inceleme hakkını kanunun izin verdiği sınırın ötesinde kısıtlayan ya da şirketin temel yapısını bozan genel kurul kararları ise Türk Ticaret Kanunu m. 447 gereğince batıl sayılabilmektedir.
Genel kurulu toplantıya çağırma talebi nasıl iletilir?
Genel kurulun toplantıya çağrılması talebinin noter aracılığıyla yönetim kuruluna yapılması gerekir; yönetim kurulunun reddetmesi veya yedi iş günü içinde olumlu cevap vermemesi halinde şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesine başvurulur.
Genel kurul özel denetçi talebini reddederse mahkemeye başvurulabilir mi?
Genel kurulun istemi reddetmesi halinde, sermayenin en az yüzde onuna veya halka açık şirketlerde yüzde beşine sahip olan ya da kanundaki asgari itibari pay değeri eşiğini karşılayan pay sahipleri üç ay içinde asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atanmasını isteyebilir.
Finansal tabloların müzakeresinin ertelenmesi için mahkeme kararı gerekir mi?
Finansal tabloların müzakeresinin ertelenmesi için mahkeme kararı aranmaz; azınlığın genel kuruldaki istemi üzerine finansal tabloların müzakeresi ve buna bağlı konular bir ay sonraya bırakılır.
Haklı sebeple fesih davasında mahkemenin alternatif çözüm yetkisi var mıdır?
Mahkeme haklı sebebin varlığında fesih kararı yerine duruma uygun düşen alternatif çözümlere, örneğin davacı pay sahibinin payının gerçek değeri ödenerek şirketten ayrılmasına veya çıkarılmasına karar verebilir.
Azınlığın yönetim kurulunda temsil hakkı nasıl sağlanır?
Azınlığın yönetim kurulunda temsil edilebilmesi için bu hususun şirket esas sözleşmesinde açıkça yer alması şarttır; halka açık şirketlerde bu temsil hakkı üye sayısının yarısını aşamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy