Anayasa Mahkemesi Mevzuatı ve Yargısal Yetkileri

Anayasa Mahkemesinin kurumsal teşkilatı, yargısal yetki alanı ve yargılama usulleri; 1982 Anayasası, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleriyle tayin edilmektedir. Yüksek Mahkeme, norm denetimi ve bireysel başvuru başta olmak üzere uhdesindeki görevleri bu mevzuat hükümleri dairesinde icra eder.

Anayasal Çerçeve ve Mahkemenin Görev Alanı

1982 Anayasası, 7 Kasım 1982 tarihinde yapılan halk oylaması neticesinde kabul edilerek yürürlüğe girmiş ve sonraki süreçte çeşitli değişikliklere tabi tutulmuştur. 2010 yılında gerçekleştirilen anayasa değişikliğiyle hukuk sistemine bireysel başvuru mekanizması dahil edilmiş ve Mahkemenin üye yapısına ilişkin esaslar yeniden düzenlenmiştir. 2017 anayasa değişikliği ile ise parlamenter sistem yürürlükten kaldırılarak Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi kabul edilmiş, bu çerçevede başbakanlık makamı lağvedilmiş ve Cumhurbaşkanının yürütme yetkileri genişletilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 148. maddesi uyarınca kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler; ayrıca bireysel başvuruları karara bağlar. Anayasa değişiklikleri ise yalnızca şekil bakımından incelenip denetlenebilir. Buna karşılık, olağanüstü hallerde ve savaş hallerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz.

Kanunların şekil yönünden denetimi, son oylamanın öngörülen kanuni çoğunlukla yapılıp yapılmadığı hususuyla sınırlıdır. Anayasa değişikliklerinde şekil incelemesi; teklif ve oylama çoğunluğu ile ivedilikle görüşülememe kuralına riayet edilip edilmediği şartlarını kapsar. Şekil bakımından denetleme talebi münhasıran Cumhurbaşkanınca veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin beşte biri tarafından ileri sürülebilir. Kanunun yayımlanmasından itibaren on günlük süre geçtikten sonra şekil noksanlığına dayalı iptal davası açılamayacağı gibi bu iddia def'i yoluyla da ileri sürülemez.

Yüce Divan Yargılaması ve Diğer Görevler

Anayasa'nın 148. maddesi hükmü uyarınca Anayasa Mahkemesi; Cumhurbaşkanını, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları görevleriyle ilgili suçlardan ötürü Yüce Divan sıfatıyla yargılar. Yüksek yargı makamlarından Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay Başkan ve üyeleri, Başsavcıları, Cumhuriyet Başsavcıvekili ile Hâkimler ve Savcılar Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyeleri de aynı kapsamda Yüce Divan yargılamasına tabidir. Ayrıca Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları da görev suçları sebebiyle bu yargılamaya tabi tutulur.

Yüce Divanda savcılık vazifesi Cumhuriyet Başsavcısı veya Cumhuriyet Başsavcıvekili marifetiyle icra edilir. Yüce Divan sıfatıyla verilen hükümlere karşı yeniden inceleme başvurusunda bulunulabilir; Genel Kurul tarafından yeniden inceleme neticesinde verilen kararlar ise kesindir. Mahkeme ayrıca Anayasa ile tevdi edilen diğer görevleri de yerine getirir.

6216 Sayılı Kanun Kapsamında Teşkilat ve Usul Hükümleri

6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun, 30 Mart 2011 tarihinde kanunlaşmış ve 11 Eylül 2011 tarihinde yürürlük kazanmıştır. Kanun; Mahkemenin idari ve yargısal teşkilatlanmasını, üye seçim yöntemlerini, görev sürelerini, yetki sınırlarını ve başkanlık, başkanvekilliği ile üyelik makamlarının yerine getireceği görevlerin ifa biçimini hükme bağlar.

Yargılama usullerini belirleyen 6216 sayılı Kanun hükümleri; norm denetimi talepleri, siyasi parti kapatma davaları ve bireysel başvuruların Mahkemede incelenme ölçütlerini ve izlenecek prosedürleri düzenler. Bu çerçevede başvuruların yapılışı, kabul edilebilirlik unsurları, karar oluşturma süreçleri ve tarafların sahip olduğu usuli haklar kanuni güvenceye bağlanmıştır.

Bireysel Başvuru Kurumu ve Şartları

Anayasa ve 6216 sayılı Kanun hükümleri uyarınca, kamu gücünün temel hak ve özgürlükleri ihlal ettiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulabilir. Bu yola başvurulabilmesi için ihlale konu edilen hakkın Anayasada yer almasının yanı sıra Türkiye'nin taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve eki protokoller kapsamında bulunması gerekir. Bireysel başvuruya dair usul ve esaslar kanun ile belirlenir.

Bireysel başvuruda bulunulabilmesi için, ihlale sebebiyet verdiği ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmale karşı kanunda öngörülen idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının müracaat öncesinde tüketilmiş olması gerekir. Bireysel başvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlara yönelik bir denetim yapılamaz. Bunun yanı sıra yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamayacağı gibi Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de bireysel başvurunun konusunu oluşturamaz.

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü ve Mahkeme İçi İşleyiş

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü; Mahkemenin çalışma düzenini, organlarının teşekkülünü ve üyelerin görev sahalarını Anayasa ve 6216 sayılı Kanun çerçevesinde belirleyen temel metindir. Mahkeme üyeleri İçtüzük gereğince Başkan, Başkanvekilleri, Genel Kurul, Bölümler ve Komisyonlar bünyesinde görev alır. Organların toplanma biçimleri, çalışma esasları ile kararların oy birliği veya oy çokluğuyla tesis edilme koşulları İçtüzükle tayin edilir.

İçtüzük düzenlemeleri uyarınca bireysel başvuruların Komisyonlara, Bölümlere ve Genel Kurula sevk edilmesine, incelenmesine ve hükme bağlanmasına ilişkin işleyiş kuralları uygulanır. Yargısal içtihatların kararlılık ve ahengini sağlamak gayesiyle oluşturulan içtihat biriminin faaliyetleri de İçtüzükte tanzim edilmiş olup bu birim kararların birbiriyle uyumunu izlemek ve organlar arasında içtihat ayrılıklarının doğmasını önlemekle görevlidir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy