AİHM Başvuru Türleri ve Başvuru Ehliyeti
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne devlet başvurusu ve bireysel başvuru olmak üzere iki tür müracaat yapılabilir. Mahkemenin vereceği kararlar üye devletler bakımından bağlayıcıdır. Bireysel başvuruda bulunabilmek için şikayet edilen devletin veya herhangi bir üye devletin vatandaşı olma koşulu aranmaz; yabancılar ve vatansız kişiler de başvuru hakkına sahiptir. Başvuru yapabilmek için yalnızca gerçek kişi olma şartı bulunmamakta olup dernek, vakıf, sendika ve şirket gibi tüzel kişiler ile hukuken tüzel kişiliği bulunmayan topluluklar da bireysel başvuruda bulunabilir. Ölmüş kişiler adına başvuru yapılması kural olarak mümkün değildir; ancak mirasçılar kendi uğradıkları zararları gidermek üzere başvurabilecekleri gibi, kişinin ölmeden önce başlattığı ve sonuçlanmayan başvuru sürecini de devam ettirebilirler.
Başvuru Formu, Resmi Dil ve Avukatla Temsil
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nde yargılama ve diğer temel prosedürler İngilizce ve Fransızca yürütülür. Bununla birlikte başvuru formunun üye devletlerden birinin resmi diliyle, örneğin Türkçe olarak doldurulması mümkündür. Başvurunun başlangıcında avukat desteği alınması bir zorunluluk değildir; ancak kabul edilebilirlik işlemlerinin tamamlanmasının ardından sürecin bir avukat ile birlikte sürdürülmesi gerekir.
Kabul Edilebilirlik Şartları ve Başvuru Süresi
AİHM'e başvurulmadan önce hak ihlaline karşı iç hukukta yer alan idari ve yargısal yolların tüketilmesi şarttır. Türkiye bakımından Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolu da tüketilmesi gereken iç hukuk yolları arasında yer alır. AİHM'e bireysel başvuru süresi 6 aydır. Bu 6 aylık hak düşürücü süre, hak ihlaliyle ilgili iç hukuk başvuru yollarının tüketilmesinden itibaren işlemeye başlar. Hak ihlaline ilişkin iç hukuk yolu mevcut değilse ya da iç hukuk yollarının etkisiz olduğu ortadaysa, söz konusu süre hak ihlalinin ortaya çıkmasıyla başlar.
Başvuruda ilgilinin kimliğinin açık ve net biçimde belirtilmiş olması zorunludur; anonim veya kim olduğu tespit edilemeyen başvurular mahkeme tarafından reddedilir. Aynı olayla ilgili ikinci bir başvuru yapılması halinde bu başvuru kural olarak reddedilir; ancak ilk başvuru reddedildikten sonra kararı değiştirebilecek nitelikte yeni deliller ortaya çıkmışsa ikinci başvuru değerlendirmeye alınır. Aynı olay hakkında eş zamanlı olarak başka bir uluslararası hukuki çözüm merciine başvurulmuşsa AİHM başvuruyu incelemez. Başvurunun açıkça hakkın kötüye kullanılması niteliği taşıması veya açıkça dayanaktan yoksun bulunması durumunda dosya kabul edilebilirlik aşamasında reddedilir. İlgilinin hakkı ihlal edilmiş olsa dahi, bu ihlal başvurucuyu önemli bir zarara uğratmamışsa mahkeme başvuruyu reddedebilir.
Yargılama Aşamaları, Deliller ve Dostane Çözüm
AİHM'e yapılan bireysel başvurular, kabul edilebilirlik incelemesi ve esas incelemesi olmak üzere iki aşamada ele alınır. Esas incelemesi sırasında mahkeme, hak ihlali yaptığı ileri sürülen devletin temsilcisi ile başvurucuyu görüştürerek dostane çözüm müzakereleri yürütür; tarafların uzlaşması halinde başvurunun kayıttan düşürülmesine hükmedilir. Yargılama sırasında lüzum görülürse duruşma açılabilir; davalı devletin yardımıyla keşif yapılabilir, bilirkişilere inceleme yaptırılabilir ve tarafların gösterdiği tanıklar dinlenebilir.
Kararlar, Büyük Daire İtirazı ve Tek Taraflı Deklarasyon
Mahkeme inceleme neticesinde hak ihlali bulunmadığına veya hak ihlali gerçekleştiğine karar verebilir; ihlal kararı verilmesi halinde başvurucunun tatmin edilmesi amacıyla tazminata hükmedilebilir. Daire kararlarına karşı taraflar 3 ay içinde davanın Büyük Daire tarafından incelenmesi talebiyle itiraz edebilir. İtiraz talebi 5 hâkimlik kurul tarafından değerlendirilir; kurulun kabulü halinde Büyük Daire tarafından verilen karar kesinleşir. Yargılama sürerken davalı devlet tek taraflı deklarasyon sunarak ihlali ve tazminatı kabul edebilir; AİHM bu deklarasyonu makul bularak onaylarsa, başvurucunun kabul etmeme imkanı olmaksızın başvuru kayıttan düşer.
Başvuru Masrafları ve Adli Yardım
AİHM nezdinde başvuru ücreti adı altında bir yargılama harcı tahsil edilmez; başvuru formunun iletilmesi için yapılan posta masrafları başvurucu tarafından karşılanır. Mahkeme önünde adli yardım talebi istisnai durumlarda kabul edilir; adli yardım verilmesi halinde bu karar makul derecedeki avukatlık ücretini, diğer masrafları ve yolculuk giderlerini kapsar.
Kararların Bağlayıcılığı ve İcrası
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 46. maddesi gereğince AİHM kararları bağlayıcıdır ve üye devletler bu kararlara uymakla yükümlüdür. Tazminat kararı kesinleştikten sonra icrası için Adalet Bakanlığı bünyesindeki İnsan Hakları Komisyonu'na dilekçe verilerek başvurulur ve bakanlık tarafından 3 ay içinde ödeme başvurucunun hesabına aktarılır. Taraf devletlerin karara uyup uymadığı, tazminatın ödenmesi ile ihlal sonrasında alınması gereken bireysel ve genel tedbirlerin yerine getirilmesi Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir.
AİHM başvuru formu hangi dilde hazırlanabilir?
AİHM yargılama dili İngilizce ve Fransızca olmakla birlikte, başvuru formu üye devletlerden birinin resmi diliyle, örneğin Türkçe olarak doldurulup gönderilebilir.
AİHM başvurusunda avukat tutmak zorunlu mudur?
Başvurunun başlangıcında avukat desteği almak zorunlu değildir; ancak kabul edilebilirlik aşamasından sonra sürecin avukat aracılığıyla takip edilmesi gerekir.
AİHM bireysel başvuru süresi ne kadardır ve nasıl hesaplanır?
AİHM'e başvuru süresi 6 aydır; bu hak düşürücü süre iç hukuk yollarının tüketilmesinden, etkili bir yol bulunmuyorsa hak ihlalinin ortaya çıkmasından itibaren başlar.
AİHM'e başvurmadan önce Anayasa Mahkemesi'ne başvurmak gerekir mi?
Evet, iç hukuk yollarının tüketilmesi şartı gereğince Türkiye bakımından Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolunun tamamlanmış olması şarttır.
AİHM daire kararlarına karşı ne kadar sürede itiraz edilebilir?
Daire kararlarına karşı taraflar 3 ay içinde davanın Büyük Daire tarafından incelenmesi talebiyle itiraz başvurusunda bulunabilir.
AİHM tazminat kararları Türkiye'de nasıl tahsil edilir?
Kesinleşen tazminat kararının icrası için Adalet Bakanlığı bünyesindeki komisyona dilekçeyle başvurulur ve bakanlıkça 3 ay içinde ödeme gerçekleştirilir.
AİHM başvurusunda başvuru harcı ödenir mi?
Hayır, AİHM başvuru ücreti almaz; başvuru formu ve belgelerin gönderim posta masrafları başvurucuya aittir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy