Adli yardım, avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayanlara 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nda öngörülen avukatlık hizmetlerinin sağlanmasıdır. Temel amacı, bireylerin hak arama özgürlüğünün önündeki maddi engelleri ortadan kaldırarak bu özgürlüğün kullanımında eşitliği güvence altına almaktır. Yasal çerçeve Avukatlık Kanunu'nun 176 ile 181. maddeleri arasında kurulmuş olup ayrıntılı uygulama kuralları Türkiye Barolar Birliği tarafından çıkarılan yönetmelikte düzenlenmektedir.
1136 sayılı AVUKATLIK KANUNU m. 176Kaynağı aç
1136 sayılı AVUKATLIK KANUNU m. 181Kaynağı aç
Kimler Adli Yardımdan Yararlanabilir
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334. maddesinin birinci fıkrasına göre, kendisinin ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeme gücünden yoksun olan kişiler adli yardımdan yararlanabilir. Bu temel koşulun yanı sıra ileri sürülen talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması da aranır. Söz konusu güvence iddia ve savunmaları, geçici hukuki korunma taleplerini ile icra takiplerini kapsamaktadır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 334Kaynağı aç
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca yabancıların adli yardımdan yararlanabilmesi karşılıklılık şartına tabidir. Öte yandan aynı kanun maddesinin ikinci fıkrası Anayasa Mahkemesi'nin 24/9/2024 tarihli ve E: 2024/78, K: 2024/164 sayılı kararı ile iptal edilmiştir.
Adli Yardım Büroları ve Başvuru Yeri
Adli yardım faaliyetleri, Avukatlık Kanunu'nun 177. maddesi doğrultusunda baro merkezlerindeki yönetim kurullarının meslek mensupları arasından kurduğu büro eliyle yerine getirilir. İlgili kurul, merkez haricinde kalan ve beşten fazla avukat barındıran yargı çevrelerinde bir avukatı temsilci olarak tayin etme takdirine sahiptir. Birden fazla baronun yer aldığı şehirlerde her baro bünyesinde müstakil bir büro teşkil edilir; mahkemelerin ve adli mercilerin talebiyle gerçekleşecek avukat görevlendirmeleri ise Türkiye Barolar Birliği tarafından hazırlanan elektronik sistem vasıtasıyla ildeki avukatlar arasında adalet ve eşitlik gözetilerek yürütülür.
1136 sayılı AVUKATLIK KANUNU m. 177Kaynağı aç
Adli yardım istemi, hizmetin görüleceği yer adli yardım bürosuna ya da varsa temsilciliğine yapılır. Başvuruda adli yardım başvuru formu doldurulur ve istem adli yardım esas defterine kaydedilir.
Mahkeme Aracılığıyla Adli Yardım
HMK m. 336 uyarınca adli yardım başvurusu, uyuşmazlığın esasını çözecek mahkemeye, icra ve iflas süreçlerinde ise takibin yürütüleceği yer icra mahkemesine iletilir. İstemde bulunan taraf, hukuki iddiasının ana hatlarını, dayandığı delil araçlarını ve yargılama masraflarını ödeme gücünden yoksun olduğunu kanıtlayan ekonomik durum evrakını mahkemeye ibraz etmekle yükümlüdür. Kanun yolu aşamasındaki adli yardım talepleri dosyanın bulunduğu bölge adliye mahkemesi yahut Yargıtay nezdinde ileri sürülür; başvuruya dair sunulan belgeler harç ve resmî vergilerden istisna tutulmuştur.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 336Kaynağı aç
Adli Yardım Kararının Kapsamı
HMK'nın 335. maddesi adli yardım kararının sağladığı güvenceleri düzenlemektedir. Bu karar; yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet, yargılama ve takip giderleri için teminat göstermekten muafiyet, dava ve icra takibi sırasında yapılması gereken tüm giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi ile davanın avukat ile takibi gerekiyorsa ücreti sonradan ödenmek üzere avukat temini haklarını sağlar. Mahkeme, talep sahibinin bu haklardan yalnızca bir kısmından yararlanmasına da karar verebilir. Adli yardım, hükmün kesinleşmesine kadar devam eder.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 335Kaynağı aç
Yargılama Giderleri ve Fondan Karşılama
Yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olan başvurucular için ayrıca adli müzaheret benzeri bir usul izlenir. Bu kapsamdaki talebin reddi halinde kişi, avukatlık ücreti dışındaki diğer yargılama giderlerini kendisi karşılamak durumundadır; aksi hâlde adli yardım istemi reddedilebilir. Öte yandan yargılama giderlerinin karşılanamayacağının açıkça anlaşılması ve başvurucunun haklılığına ilişkin kesin veya kuvvetli bir kanı oluşması halinde, adli yardım bürosunun ya da temsilcisinin önerisiyle baro yönetim kurulu giderlerin adli yardım fonundan karşılanmasına karar verebilir.
Adli yardımdan yararlanan kişi için mahkemenin talebi üzerine baro tarafından görevlendirilen avukatın ücreti, HMK m. 340 uyarınca yargılama gideri olarak Hazineden ödenir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 340Kaynağı aç
İstem Kabulünde Taahhütname Yükümlülüğü
Adli yardım isteminin kabul edilmesi durumunda bu husus tutanak altına alınır ve istem sahibinden taahhütname temin edilir. Bu taahhütname uyarınca, işin neticesinde maddi bir yarar sağlanması hâlinde veya yardım talebinin haksız olduğunun sonradan anlaşılması durumunda gerekli ödeme ve iadelerin yapılması üstlenilir.
Ret Kararına Karşı Başvuru ve Süresi
Adli yardım isteminin reddedilmesi halinde başvurucu, ret kararının tebliğinden itibaren on gün içinde yazılı veya sözlü olarak baro başkanına başvurabilir. Baro başkanı bu başvuruyu yedi gün içinde karara bağlar ve verilen karar kesindir. Süresinde karar verilmezse talep reddedilmiş sayılır.
Avukat Görevlendirme Esasları
Görevlendirilen avukat, görevlendirme yazısının, işe ve kişiye ait bilgi ile belgelerin, vekaletnamenin ve adli müzaheret istemi reddedilmişse iş için zorunlu masraf avansının kendisine ulaşmasıyla avukatlık hizmetlerini yerine getirme yükümlülüğü altına girer. Aynı işe birden fazla avukat görevlendirilemez; bununla birlikte görevden çekilen avukatın yerine atanan yeni avukata ayrıca ücret ödenir.
Adli yardım görevi, bağlantı ve ilişki bulunsa bile başka dava ve icra takiplerini ya da benzeri hukuksal işlemleri kapsamaz; bu nitelikteki işler görev konusu iş kapsamında kabul edilmez.
Görevlendirilen avukatın yükümlülüğü, istem sahibinin hizmetin görülebilmesi için gerekli belge ve bilgileri ya da avukatlık ücreti dışındaki zorunlu yargılama giderlerini vermemesi veya vekaletname vermekten kaçınması ile sona erer. Avukat bu durumu gecikmeksizin kendisini görevlendiren adli yardım bürosuna ya da temsilciliğine bildirir.
Avukatın Görevden Çekilmesi ve Yaptırımlar
Görevlendirilen avukat haklı bir neden bulunmaksızın görevden çekilmek isterse, görevin kendisine bildirildiği tarihten itibaren on beş gün içinde o işin tarifede belirlenen ücretini baroya ödeyerek çekilebilir. Görevi haklı nedenler dışında tamamlamayan avukat ise aldığı ücretin iki katını baroya ödemekle yükümlüdür.
Avukata Ödenen Ücret
Adli yardımla görevlendirilen avukata, görevlendirmeye konu iş için asgari ücret tarifesinde gösterilen maktu ücret baro yönetim kurulu kararıyla peşin ödenir. Yargılama sırasında avukatın harcayacağı emek ve mesai ile davanın önem ve özelliğini açıklayan talebi üzerine ve davanın niteliği de gözetilerek, maktu ücretin bir katına kadar ek ödemeye baro yönetim kurulunca karar verilebilir. Bu ek ödeme zorunlu olmayıp ihtiyaridir.
Adli Yardım Fonu ve Ödenek Dağıtımı
Avukatlık Kanunu'nun 180. maddesi kapsamında toplanan adli yardım parasının yüzde onu Türkiye Barolar Birliği'nin adli yardım giderleri ve adli yardım dengeleme fonu için ayrılır; kalan tutar barolara dağıtılır. Harçlar Kanunu'na bağlı tarifeler kapsamında alınan harçların yüzde üçü ile idari nitelikteki para cezaları hariç para cezalarının yüzde üçü bu gelirler arasında yer alır. Söz konusu ödenek Maliye Bakanlığı'nca her yıl Mart ayının sonuna kadar Türkiye Barolar Birliği hesabına aktarılır; bu paralar münhasıran adli yardım için kullanılır ve yılı içinde harcanmayan paralar ertesi yıla aynen aktarılır.
1136 sayılı AVUKATLIK KANUNU m. 180Kaynağı aç
Barolara yapılacak dağıtımda puanlama esas alınır: her baroya önce beş temel puan verilir; her elli üye avukat için bir puan ve her beş bin nüfus için bir puan eklenerek adli yardım ödenek puanı belirlenir. Paraların barolar arasındaki dağıtımı ve kullanılmasına ilişkin hususlar Türkiye Barolar Birliği tarafından çıkarılan yönetmelikte düzenlenir.
Tahsis edilen ödenek dört taksit halinde ödenir. Barolar ilk ödemeden sonra üçer aylık rapor düzenleyerek Türkiye Barolar Birliği'ne gönderir; raporun yönetmeliğe uygunluğu tespit edildikten sonra bir sonraki ödeme gerçekleştirilir. Yıl içinde ödeneği biten barolar, gerçekleşen harcamalarını, ödeneğe olan ihtiyaçlarını ve bekleyen işleri kapsayan bir raporla Türkiye Barolar Birliği adli yardım dengeleme fonundan ek ödenek talebinde bulunabilir.
Denetim ve Raporlama
Baro yönetim kurulu, adli yardım bürosu ile temsilciliklerinin çalışmalarını her zaman denetleyebilir. Baro denetçileri bu birimleri mali açıdan da kapsayan çalışmalarını her iki ayda bir rapor düzenleyerek baro yönetim kuruluna bildirir. Adli yardım bürosu ayrıca yıl sonunda hazırladığı yıllık raporla baro yönetim kuruluna hesap verir; raporun bir örneği baroca Türkiye Barolar Birliği'ne iletilir.
Sık Sorulan Sorular
Adli yardım başvurusu nereye yapılır?
Başvuru, hizmetin görüleceği yer adli yardım bürosuna veya varsa temsilciliğine yapılır. Başvuruda adli yardım başvuru formu doldurulur ve istem adli yardım esas defterine kaydedilir. Mahkeme aracılığıyla adli yardım istenmesi halinde ise talep, asıl davanın görüleceği mahkemeye; icra ve iflas takiplerinde takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine yapılır.
Adli yardım talebi reddedilirse ne yapılabilir?
Ret kararının tebliğinden itibaren on gün içinde yazılı veya sözlü olarak baro başkanına başvurulabilir. Baro başkanı yedi gün içinde karar verir ve bu karar kesindir. Süresinde karar verilmezse talep reddedilmiş sayılır.
Adli yardım kapsamında hangi giderler karşılanır?
Adli yardım kararı; tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet, teminat göstermekten muafiyet, dava ve icra takibi sırasındaki giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi ile davanın gerektirmesi halinde ücreti sonradan ödenmek üzere avukat temin edilmesi haklarını sağlar. Mahkeme bu haklardan yalnızca bir kısmına da karar verebilir. Adli yardım hükmün kesinleşmesine kadar devam eder.
Yabancı uyruklu kişiler adli yardımdan yararlanabilir mi?
HMK m. 334'ün üçüncü fıkrası gereğince yabancıların adli yardımdan yararlanabilmesi karşılıklılık şartına tabidir. Aynı kanun maddesinin ikinci fıkrası ise Anayasa Mahkemesi'nin 24/9/2024 tarihli ve E: 2024/78, K: 2024/164 sayılı kararı ile iptal edilmiştir.
Adli yardım avukatı görevi bırakabilir mi?
Görevlendirilen avukat haklı bir neden olmaksızın çekilmek isterse görevin bildirildiği tarihten itibaren on beş gün içinde o işin tarifede belirlenen ücretini baroya ödeyerek görevden çekilebilir. Görevi haklı nedenler dışında tamamlamayan avukat ise aldığı ücretin iki katını baroya ödemekle yükümlü tutulmaktadır.
Adli yardım görevi bağlantılı davaları da kapsar mı?
Hayır. Adli yardım görevi, görevlendirmeye konu iş ile bağlantı veya ilişki bulunsa bile başka dava ve icra takiplerini ya da benzeri hukuksal işlemleri kapsamaz; bu nitelikteki işler görev kapsamı dışında tutulmaktadır.
Adli yardım talebinin evrakı harç ve vergiye tabi midir?
Hayır. HMK m. 336 uyarınca adli yardım talebine ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy