Yabancı Destekler Tüzüğünün Amacı ve Yürürlük Takvimi
Avrupa Birliği Yabancı Destekler Tüzüğü, AB üyesi olmayan üçüncü ülkeler tarafından Birlik içerisinde faaliyet gösteren teşebbüslere sağlanan finansal yardımların iç pazarda oluşturduğu potansiyel rekabet bozukluklarını tespit etmeyi ve gidermeyi hedefler. Tüzük, üçüncü devlet kaynaklı sübvansiyonların yarattığı haksız avantajları denetim altına alarak iç pazarda eşit ve adil bir rekabet ortamı sağlamayı amaçlar.
Regulation (EU) 2022/2560 sayılı Yabancı Destekler Tüzüğü, 22 Aralık 2022 tarihinde Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde yayımlanmış ve 12 Ocak 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Tüzük genel olarak Temmuz 2023 tarihinden itibaren uygulanmaya başlarken; yoğunlaşmalar ve kamu ihalelerine ilişkin özel bildirim yükümlülükleri getiren düzenlemeler ise 12 Ekim 2023 tarihinden itibaren uygulama alanı bulmuştur.
Yabancı Destek Kavramı ve Kapsama Giren Katkılar
Tüzük çerçevesinde yabancı destek; Avrupa Birliği üyesi olmayan üçüncü bir devlet tarafından doğrudan veya dolaylı yoldan aktarılan, alıcısına fayda sağlayan ve belirli bir veya birden fazla teşebbüs ya da sektörle sınırlandırılmış her türlü finansal katkıyı ifade eder. Katkının doğrudan merkezi kamu otoritesinden sağlanması zorunlu olmayıp; üçüncü devletlerin her düzeydeki idari makamları ile faaliyetleri bu devletlere atfedilebilen yabancı kamu kuruluşları ve özel kuruluşlarca sunulan finansal katkılar da denetim alanına girer.
Yabancı Destekler Tüzüğü m. 3 çerçevesinde finansal katkı; sermaye aktarımı, hibe, borç ve kredi teminatı sağlanması, mali teşvikler verilmesi, işletme zararlarının telafisi, kamu kaynaklı mali külfetlerin üstlenilmesi ile borçların tasfiyesi, sermaye payına dönüştürülmesi veya yeniden yapılandırılması gibi adımları kapsar. Ayrıca vergi istisnaları tanınması, rayice uygun karşılık alınmaksızın imtiyazlı haklar tesis edilmesi suretiyle normalde tahsil edilecek kamu gelirlerinden vazgeçilmesi ile mal veya hizmet alımı ya da tedariki de bu kapsamda değerlendirilir.
Fayda Kriteri ve Desteğin Sağlanma Zamanı
Yabancı Destekler Tüzüğü uygulamasında bir finansal katkının yabancı destek sayılabilmesi için teşebbüse normal piyasa şartları altında temin edemeyeceği bir menfaat sağlaması şarttır. Faydanın mevcudiyeti; özel yatırımcıların yatırım uygulamaları, piyasada geçerli olan olağan finansman oranları, karşılaştırılabilir nitelikteki vergi muameleleri yahut belirli bir mal veya hizmet karşılığında ödenmesi gereken makul bedel gibi piyasa koşullarına dayalı karşılaştırmalı kriterler esas alınarak saptanır.
Yabancı desteğin hukuken verilmiş kabul edilmesi bakımından mali kaynağın ilgili teşebbüse fiilen transfer edilmiş veya ödenmiş olması zorunlu tutulmamıştır. Teşebbüsün söz konusu yabancı desteği almaya hak kazandığı an, desteğin verilmiş sayılması için yeterlidir.
Rekabeti Bozucu Nitelikteki Destekler ve Denge Testi
Miktar ve süre bakımından herhangi bir sınır içermeyen garantiler, lehe haksız avantaj temin eden ihaleler ve ihracat finansmanı biçiminde aktarılan desteklerin iç pazardaki rekabeti büyük ölçüde bozucu nitelikte olduğu kabul edilir. Bu tür yabancı destekler yönünden Avrupa Komisyonu'nun detaylı bir pazar incelemesi yürütmesine gerek görülmez.
Avrupa Komisyonu, yabancı desteğin iç pazarda rekabet ortamını bozduğu sonucuna varırsa denge testi gerçekleştirir. Bu aşamada, desteğin rekabet üzerindeki olumsuz yansımaları ile desteklenen ekonomik faaliyetin Birlik iç pazarındaki gelişimi üzerindeki olumlu etkileri tartılır. Olumsuz etkilerin olumlu etkilere üstün geldiğinin tespiti halinde Komisyon somut duruma uygun yaptırımlar uygulayabilir.
Avrupa Komisyonunun Denetim Yetkileri ve Bildirim Eşikleri
Yabancı sübvansiyonların denetlenmesi gayesiyle Avrupa Komisyonu'na üç ana yetki tanınmıştır: yoğunlaşmalara ilişkin bildirimlerin kabul edilmesi, kamu ihalelerine ilişkin bildirimlerin kabul edilmesi ve resen inceleme icra edilmesi.
Birleşme, devralma veya ortak girişim kurulması şeklindeki bir yoğunlaşma işleminde bildirim yükümlülüğünün doğması için birleşen taraflardan birinin, hedef şirketin veya ortak girişimin Birlik içinde yerleşik olması ve AB içi yıllık cirosunun 500 milyon avroyu aşması gerekir. Aynı zamanda işlemden önceki son üç yıl içinde elde edilen toplam finansal katkının 50 milyon avrodan fazla olması zorunludur. Komisyon, bu ciro ve katkı eşiklerini karşılamayan yoğunlaşma işlemleri bakımından da bildirim yapılmasını zorunlu kılabilir.
Kamu ihalelerinde ise ihale veya çerçeve sözleşmenin tahmini değerinin en az 250 milyon avro olması durumunda bildirim kuralı uygulanır. Ayrıca ihaleye katılan ekonomik işletmeye (bağlı şirketleri, grup şirketleri, kamu ihalesine dahil temel alt yüklenicileri ve tedarikçileri de dahil olmak üzere) son üç yılda üçüncü devlet başına aktarılan finansal katkı toplamının en az 4 milyon avro düzeyinde bulunması gerekir.
İnceleme Süreçleri ve Karar Türleri
Bildirimi zorunlu yoğunlaşma işlemlerinde Avrupa Komisyonu 25 iş günü sürebilen bir ön inceleme gerçekleştirir; sürecin devamında ise 90 iş gününe varabilen derinlemesine soruşturma yürütülebilir. Kamu ihalelerinde ise 20 iş günü sürebilen ön incelemeyi 110 iş günü sürebilecek soruşturma evresi takip eder.
Komisyon yürüttüğü inceleme neticesinde planlanan yoğunlaşmayı veya kamu ihalesinin verilmesini bütünüyle yasaklayabilir. Rekabeti korumak adına gerekli tedbirleri alabileceği gibi, teşebbüslerce sunulan taahhütlerin yerine getirilmesini karara bağlayarak işleme onay verebilir.
Yabancı Destekler Tüzüğü ne zamandan itibaren yürürlüktedir?
Tüzük 12 Ocak 2023 tarihinde yürürlüğe girmiş, genel olarak Temmuz 2023'te uygulanmaya başlamış; yoğunlaşma ve kamu ihalelerine ilişkin bildirim kuralları ise 12 Ekim 2023'ten itibaren bağlayıcı hale gelmiştir.
Bir finansal katkının yabancı destek sayılması hangi ölçütlere bağlıdır?
Katkının üçüncü bir devlet veya ona atfedilebilen kuruluşlarca sağlanması, belirli teşebbüs veya sektörlerle sınırlı olması, normal piyasa şartlarında elde edilemeyecek bir fayda yaratması ve hak kazanılmış olması yeterlidir.
Yoğunlaşmalarda Komisyona bildirim eşikleri nelerdir?
AB'de yerleşik tarafın veya hedef şirketin AB içi yıllık cirosunun 500 milyon avroyu ve son üç yılda temin edilen toplam yabancı katkının 50 milyon avroyu aşması halinde bildirim zorunludur.
Kamu ihalelerinde yabancı destek bildirimi ne zaman zorunludur?
İhale değerinin en az 250 milyon avro olması ve isteklinin grup ve alt yüklenicileriyle birlikte son üç yılda üçüncü bir ülkeden en az 4 milyon avro finansal katkı alması durumunda bildirim şarttır.
Komisyon incelemesi neticesinde hangi kararlar verilebilir?
Avrupa Komisyonu yoğunlaşma işlemini veya ihalenin verilmesini yasaklayabilir, telafi edici tedbirler uygulayabilir yahut sunulan taahhütleri kabul edebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy