4857 Sayılı İş Kanunu Nedir ve Neleri Düzenler?

İş Kanununun Amacı ve Kapsamı

4857 sayılı İş Kanunu, 22 Mayıs 2003 tarihinde kabul edilmiş ve 10 Haziran 2003 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kanunun 1. maddesi uyarınca temel amaç, işverenler ile bir iş sözleşmesine dayanarak çalıştırılan işçilerin çalışma şartları ve çalışma ortamına ilişkin hak ve sorumluluklarını düzenlemektir. Kanun; işçilerin çalışma şartlarını, işverenlerin yükümlülüklerini, iş sözleşmelerini, ücreti, çalışma sürelerini, yıllık izni ve iş sözleşmesinin sona ermesini düzenleyen temel kuralları içerir.

Kanunun 2. maddesine göre işçi, bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişi; işveren ise işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluştur. İşçi ile işveren arasında kurulan bağ ise iş ilişkisi olarak tanımlanır. 4857 sayılı Kanun, 4. maddede düzenlenen istisnalar dışında kalan işyerlerinde uygulanır ve kapsama giren yerlerde işverenler, işveren vekilleri ve işçiler kanun hükümlerine tabidir.

İş Kanununun Uygulanmadığı İstisnalar ve Özel Kapsamlar

4857 sayılı İş Kanunu'nun 4. maddesinin birinci fıkrası uyarınca deniz ve hava taşıma işlerinde, 50 ve daha az işçi çalıştırılan tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde veya işletmelerinde, aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili yapı işlerinde ve bir ailenin üyeleri ile üçüncü dereceye kadar hısımları arasında dışarıdan biri katılmaksızın evlerde yapılan el sanatları işlerinde bu Kanun uygulanmaz. Ayrıca ev hizmetlerinde çalışanlar, çıraklar, sporcular, rehabilite edilenler ve 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanununun 2. maddesindeki tarife uygun üç kişinin çalıştığı işyerleri de istisna kapsamında tutulmuştur. Bu tür çalışma ilişkileri özel düzenlemelere tabi olabilmektedir.

Genel istisnalara karşın Kanunun 4. maddesinin ikinci fıkrası gereğince bazı işler İş Kanunu hükümlerine tabi kılınmıştır. Kıyılarda, liman ve iskelelerde gemilerden karaya veya karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri, havacılığın bütün yer tesislerinde yürütülen işler, tarım sanatları ile tarım aletleri, makine ve parçalarının yapıldığı atölye ve fabrikalardaki işler, tarım işletmelerinde yapılan yapı işleri, halkın faydalanmasına açık veya işyerinin eklentisi niteliğindeki park ve bahçe işleri ile Deniz İş Kanunu kapsamına girmeyen ve tarım işi sayılmayan denizlerde çalışan su ürünleri üreticilerine ilişkin işler bu kapsamdadır.

İş İlişkisinde Eşit Davranma İlkesi ve Ayrımcılık Yasağı

4857 sayılı Kanun'un 5. maddesi gereğince iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılması yasaktır. İşveren, esaslı sebepler bulunmadıkça tam süreli çalışan işçi karşısında kısmi süreli çalışan işçiye ya da belirsiz süreli çalışan işçi karşısında belirli süreli çalışan işçiye farklı işlem uygulayamaz. Biyolojik veya işin niteliğine ilişkin sebepler zorunlu kılmadıkça sözleşmenin kurulmasında, şartlarının oluşturulmasında, uygulanmasında ve feshinde cinsiyet veya gebelik nedeniyle doğrudan veya dolaylı ayrım yapılamaz; aynı veya eşit değerde bir iş için cinsiyet sebebiyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz. İşçinin cinsiyeti nedeniyle özel koruyucu hükümlerin uygulanması da daha düşük bir ücret belirlenmesini haklı kılmaz.

İş ilişkisinde veya sözleşmenin sona ermesinde eşit davranma ilkesine aykırı davranılması halinde işçi, yoksun bırakıldığı hakların yanı sıra dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminat talep edebilir. İşverenin bu yükümlülüğe aykırı davrandığını ispat yükü kural olarak işçidedir; ancak işçi ihlalin varlığı ihtimalini güçlü bir biçimde gösteren bir durumu ortaya koyarsa, ihlalin bulunmadığını ispat yükü işverene geçer.

İş Sözleşmesinin Tanımı, Şekli ve Bilgilendirme Yükümlülüğü

4857 sayılı Kanun'un 8. maddesine göre iş sözleşmesi, bir tarafın bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir. İş sözleşmesi kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle tabi değildir. Ancak süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı şekilde yapılması zorunludur ve bu belgeler damga vergisi ile her çeşit resim ve harçtan muaftır.

Yazılı sözleşme kurulmayan durumlarda işveren, süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli sözleşmeler müstesna olmak üzere, en geç iki ay içinde temel çalışma şartlarını bildiren yazılı bir belgeyi işçiye teslim etmelidir. Bu bilgilendirmede işin niteliği, çalışma süreleri, temel ücret ile ekleri, ödeme aralıkları, belirli süreli ise sözleşme süresi ve fesih koşulları açıkça gösterilir. İş sözleşmesinin iki aylık süre bitmeden sona ermesi halinde ise bu bilgilerin en geç sona erme gününde yazılı olarak verilmesi zorunludur.

Yabancıların Çalışma İzni ve Sosyal Güvenlik Esasları

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu kapsamındaki yabancıların Türkiye'de çalışmaya başlamadan önce kural olarak çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti almaları gerekir. Yabancının herhangi bir sebeple Türkiye'de ikamet iznine sahip bulunması tek başına çalışma hakkı sağlamaz; izin veya muafiyet gerektiren hallerde ilgili belgenin alınması zorunludur. Kanuni şartlar çerçevesinde çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti, ikamet izni yerine geçebilen bir belge niteliğindedir.

Süreli çalışma izinleri kural olarak yabancının belirli bir işverene ait işyerinde veya aynı işkolundaki işlerde çalışması amacıyla düzenlenir. Yapılan ilk başvuruda bu izin azami bir yıl süreli verilebilir; sonraki izin uzatmalarında ise kanunun aradığı şartlara göre daha uzun sürelerin tanınması mümkündür. İzin veya muafiyet sahibi yabancılar ile bu kişileri istihdam eden işverenler sosyal güvenlik yükümlülüklerini 5510 sayılı Kanun uyarınca yerine getirmekle yükümlüdür. Kendi işini kurarak bağımsız faaliyet gösterecek yabancıların şirket kuruluşunun ardından çalışma izni alması ve akabinde ilgili belediyeden işyeri açma ve çalışma ruhsatı işlemlerini tamamlaması gerekir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy