2016 York Anvers Kurallarının Hukuki Niteliği ve Yürürlüğü
York Anvers Kuralları, milletlerarası bir sözleşme niteliğinde bulunmayıp deniz taşımacılığında tarafların iradelerine uygun olarak navlun sözleşmelerine veya konşimentolara şart olarak eklenebilen tavsiye kuralları niteliğindedir. 2016 York Anvers Kuralları'na ilişkin tebliğ, 19 Şubat 2019 tarihli ve 30691 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Türk Hukuku bakımından müşterek avarya paylaştırmasının yasal çerçevesi 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 1273. maddesinde düzenlenmiştir. Anılan hüküm uyarınca taraflarca aksine bir husus kararlaştırılmadığı takdirde, müşterek avarya garamesi Milletlerarası Denizcilik Komitesi tarafından hazırlanarak Türkçe'ye çevrilip Resmî Gazete'de yayımlanan en son tarihli York-Anvers Kurallarına tabidir.
Kuralların Sistemi, Yorum Kuralı ve Üstün Kural
Kuralların yapısı harfli ve numaralı kurallar olmak üzere iki ana gruptan meydana gelir. York Anvers Kuralları'nın I ile XXIII arasındaki numaralı kurallarında hangi durumların müşterek avarya teşkil edeceği, yani müşterek avarya tipleri düzenlenirken; A ile G arasındaki harfli kurallarda müşterek avaryaya ilişkin genel prensipler düzenlenmektedir.
Yorum Kuralı doğrultusunda, müşterek avaryanın taksiminde kurallarla çelişen yasal düzenlemeler veya fiilî uygulamalar göz önünde bulundurulmaz. Üstün Kural ile numaralı kurallarda farklı bir hüküm tayin edilmedikçe, tasfiye ve paylaştırma işlemleri harfli kuralların getirdiği çerçevede yürütülür.
York Anvers Kuralları'nın Üstün Kuralı gereğince, makul ölçüler içinde yapılmayan fedakârlık ve masraflar için hiçbir halde paylaştırma yapılamaz.
Müşterek Avaryanın Varlığı İçin Aranan Şartlar
Bir olayda müşterek avaryadan söz edilebilmesi için bir geminin kısmen veya tamamen yüklü bulunması, gemi ve yükün müşterek bir tehlike ile karşılaşmış olması, müşterek tehlikeden gemi ve yükü korumak maksadıyla fevkalade bir fedakârlık veya masraf yapılması aranır. Bununla birlikte fedakârlığın makul olması ve iradi şekilde yapılması ile fedakârlığın faydalı bir netice ile sonuçlanması, yani gemi veya yükün kısmen ya da tamamen kurtulmuş olması gerekir.
Uygulamada Karşılaşılan Müşterek Avarya Tipleri
Müşterek tehlikeden korunmak amacıyla yükün denize atılması halinde, ticari teamüllere uygun taşınan yükün atılması müşterek avarya kabul edilirken, ambar kapaklarından veya diğer yerlerden giren suların yol açtığı ziya veya hasarlar da bu kapsama girer. Buna karşılık ticari teamüllere aykırı taşınan yükün denize atılması müşterek avarya sayılmaz. Yangın durumunda ise yangının bizzat meydana getirdiği zararlar hususi avarya teşkil eder ve paylaşılmaz; ancak yangını söndürmek amacıyla alınan tedbirlerin gemi ve yük üzerinde doğurduğu zararlar müşterek avaryadır.
Bir geminin müşterek selamet uğruna bilerek karaya oturtulması halinde gemi ve yükün bu sebeple uğradığı zarar ve hasar müşterek avarya kabul edilir. Karaya oturan bir geminin yük, yakıt veya kumanyasının müşterek avarya hareketi olarak boşaltılması durumunda ise hafifletmenin olağan dışı masrafları, layter kirası, yapılmışsa yeniden yükleme masrafları ve bu işlemler nedeniyle deniz sergüzeştine katılan varlıkların uğradığı zarar veya hasarlar müşterek avarya kapsamında yer alır.
Müşterek bir deniz sergüzeştine girmiş tarafların sözleşmeye dayalı veya sözleşme dışı kurtarma harcamaları, kurtarma faaliyetlerinin malvarlıklarını koruma amacıyla yürütülmüş olması ve Kuralların VI. maddesinde belirtilen şartları taşıması koşuluyla müşterek avarya sayılır. Kaza, fedakârlık veya diğer olağanüstü haller nedeniyle yolculuğa devam edilmesinin tehlike getireceği durumlarda, geminin bir limana ya da yere sığınması veya yükleme yerine dönmesi halinde giriş masrafları ile Kural X kapsamındaki tahliye ve elden geçirme giderleri müşterek avarya paylaştırmasına dahil edilir.
York Anvers Kuralları milletlerarası bir sözleşme midir?
York Anvers Kuralları bağlayıcı bir milletlerarası sözleşme niteliğinde olmayıp, navlun sözleşmelerine veya konşimentolara şart olarak eklenebilen tavsiye kuralı niteliğindedir.
Türk Hukukunda müşterek avaryada hangi kurallar uygulanır?
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 1273. maddesi uyarınca, taraflarca aksine bir düzenleme kararlaştırılmadıkça müşterek avarya garamesi Resmî Gazete'de Türkçe yayımlanan en son tarihli York-Anvers Kurallarına tabidir.
Yangının sebep olduğu zararlar müşterek avaryaya dahil edilir mi?
Yangının bizzat sebep olduğu zararlar hususi avarya teşkil eder ve paylaşılmaz; ancak yangını söndürmek amacıyla alınan tedbirler sonucu oluşan zararlar müşterek avarya sayılır.
Makul ölçüler içinde yapılmayan fedakârlıklar paylaştırılır mı?
York Anvers Kuralları'nın Üstün Kuralı gereğince makul ölçüler içinde yapılmayan fedakârlık ve masraflar için hiçbir halde paylaştırma yapılamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy