Yeşil Tahvil Kavramı ve Tarihsel Gelişimi
Yeşil tahviller, iklim değişikliğinin önlenmesi ve çevre konulu projelerde kullanılmak üzere ihraççıların izahnamelerde kabul ettikleri şartlar çerçevesinde piyasalardan borçlanmak amacıyla ihraç ettikleri sabit getirili menkul kıymetlerdir. Sürdürülebilirliği sağlamayı amaçlayan ve iklim ya da çevre temelli projeleri gerçekleştirmek veya bu projelerde harcanmak üzere çıkarılan bu borçlanma araçlarına vergisel avantajlar da sağlanabilmektedir.
Bu alandaki ilk uygulamalar 2007 yılında Avrupa Yatırım Bankası tarafından çıkarılan iklim değişikliğine karşı teşvik edici iklim farkındalığı tahvili ile başlamıştır. Yeşil tahvil olarak nitelendirilen ilk tahvil senedi ise 2008 yılında Dünya Bankası tarafından ihraç edilmiştir. Yeşil tahvillerin amaca uygun kullanımını standartlara bağlamak üzere tavsiye niteliğindeki ilk kılavuz, 2014 yılında uluslararası bankalardan oluşan bir konsorsiyum tarafından yayımlanmıştır. Günümüzde Uluslararası Sermaye Piyasaları Birliği (ICMA), Dünya Bankası ve Avrupa Menkul Kıymetler ve Piyasalar Otoritesi (ESMA) gibi kurumların hazırladığı kılavuzlar ile taslak yönergeler bulunmaktadır.
Türkiye'de İklim Politikası Çerçevesi
Paris Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun, 7 Ekim 2021 tarihli ve 31621 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiş ve Türkiye iklim politikasındaki dönüşüm süreci başlamıştır.
Dünya Bankası Yeşil Tahvil Programı
Dünya Bankası Yeşil Tahvil Programı kapsamında seçilebilir projeler; kısmen veya tamamen banka tarafından finanse edilen ve alıcı ülkede düşük karbonlu ve iklime dayanıklı büyümeye geçişi destekleyen projeleri kapsar. Bu kapsamdaki seçilebilir projeler yenilenebilir enerji yatırımları gibi iklim değişikliği ve karbon salınımını hafifletmeye yönelik faaliyetler olabileceği gibi, sanayilerin daha az karbon salımına dönük iyileştirme veya uyum projeleri de olabilir.
Aday projeler potansiyel çevresel ve sosyal etkilerinin gözlenmesi amacıyla ön incelemeden geçirilir ve üye devletleri temsil eden 25 üyeli Yönetim Kurulu tarafından onaylanır. Tahvil gelirleri özel bir hesaba aktarılır ve ilgili yeşil projede kullanılıncaya kadar Dünya Bankası likidite politikaları çerçevesinde değerlendirilir. Projenin denetim ve gözetimi ise süreci yürüten devlet kurumundan alınan raporlar aracılığıyla sağlanır.
Yeşil Tahvil Prensipleri (GBP) ve Dört Temel Unsur
Haziran 2021'de yenilenen Yeşil Tahvil Prensipleri (GBP), şeffaflığı ve tahvil ihraççıları tarafından sunulan bilgilerin doğruluğunu sağlamayı hedefler ve dört temel unsurdan oluşur. Birinci unsur gereğince tahvil senedinde, ihraçtan elde edilecek gelirin hangi projelerde kullanılacağı açıkça ve ayrıntılı olarak belirtilmelidir. Çevre konusunda fayda sağlayacak yeşil projenin; iklim değişiminin etkilerinin azaltılması, iklim değişimine uyum, doğal kaynakların korunması, biyolojik çeşitliliğin korunması veya çevresel kirliliğin önlenmesi ve kontrolü alanlarından birini desteklemesi gerekir. GBP yeşil projelerin kapsamına dair kesin sınırlar çizmemekte; nelerin yeşil proje kapsamına girdiğinin belirlenmesi bağımsız sınıflama kuruluşlarının analiz, tavsiye ve rehberliğine bırakılabilmektedir.
GBP'nin ikinci unsuru uyarınca tahvil ihraççısı, yatırımcıları yeşil projenin amacı, hedefleri ve projenin çevresel, sosyal veya iklim değişimine yönelik kategorilerden hangisine girdiği konusunda aydınlatmalıdır. Üçüncü unsur kapsamında ise elde edilen gelir bağımsız danışmanlara açıklanabilecek şeffaf bir şekilde özel bir alt hesaba ya da alt portföye aktarılmalı veya uygun şekilde takip edilerek raporlanmalıdır. Kılavuz, şeffaflığın temini için dış denetçi atanmasını tavsiye etmektedir.
Dördüncü unsur uyarınca bilgi akışının yıllık raporlarla sağlanması düzenlenmiştir. Yıllık raporda gelirin ne kadarının hangi projelere tahsis edildiği ile projenin etkisinin açıklanması gerekir ve raporda ICMA tablolarına atıfta bulunulur. Dış denetim GBP kapsamında zorunlu olmayıp tavsiye niteliğindedir. Başlıca veya tamamen çevre ve iklim alanında çalışan kuruluşlar GBP'deki dört unsuru sağlamayan tahviller ihraç ederse yatırımcılar bilgilendirilmeli ve GBP özelliklerinin uygulanmamasına dikkat edilmelidir.
Avrupa Birliği Yeşil Tahvil Standart Yönetmeliği Taslağı
Avrupa Birliği Komisyonu tarafından 6 Temmuz 2021'de yayımlanan Avrupa Yeşil Tahvil Standart Yönetmeliği (EUGBSR) Taslağı; yatırımcıların yüksek kaliteli yeşil tahvilleri belirlemesine yardımcı olmayı, yeşil ekonomik aktiviteleri açıklayarak ihracı kolaylaştırmayı, ihraççılar için itibar risklerini azaltmayı, dış denetim ve inceleme uygulamalarını tekdüze hale getirmeyi ve dış incelemeye olan güveni artırmayı amaçlar. Bu taslak düzenleme, Avrupa Birliği’nin İşleyişine İlişkin Anlaşma’nın 4(2)(a) maddesi uyarınca paylaşılan yetki alanına girmektedir. Ekonomik faaliyetlerin yeşil niteliği bakımından Sınıflandırma Tüzüğü (Taxonomy Regulation) ölçüt alınmakta ve Tüzüğün 4. maddesindeki kriterlerin sürdürülebilir tahvillerde kullanılması öngörülmektedir.
Taslak; kamu ve özel sektör ile finansal olan ve olmayan teşebbüsler dahil tüm ihraççıları kapsar ve ihraççı Avrupa Birliği içinden veya dışından olabilir. İpotekli, varlığa dayalı veya proje finansmanı tahvilleri dahil tüm tahvil çeşitleri taslaktaki koşulları sağladığı sürece Avrupa Yeşil Tahvili olarak çıkarılabilir. Dış inceleme kuruluşlarının rejimine ilişkin olarak taslak hedefleri arasında isteğe bağlı bir kayıt ve denetim rejiminden bahsedilmekle birlikte, taslak düzenlemelerinde bu kuruluşların ESMA'ya kaydolması, uzmanlık, kayıt tutma, şeffaflık ile çıkar çatışmasının yönetimi koşullarını sağlaması ve ESMA'nın düzenli denetimine tabi olması kuralı da yer almaktadır.
Taslak uyarınca ihracından önce Yeşil Tahvil bilgi formu hazırlanıp ihraç öncesi incelemeye tabi tutulması (m. 8), gelirlerin tamamı tahsis edilene kadar yıllık raporlar düzenlenmesi (m. 9), tahsis sonrasında ihraç sonrası inceleme raporu hazırlanması (m. 9) ve gelirler tahsis edildikten sonra tahvil ömrü boyunca en az bir kere çevresel etki raporu düzenlenmesi (m. 10) öngörülmüştür. İhraççının internet sayfasında Avrupa Yeşil Tahvili başlığı altında ayrı bir bölümde söz konusu form ve raporları incelemeye hazır bulundurması düzenlenmiştir.
Yeşil Tahvil Prensipleri kapsamında gelirler hangi alanlarda kullanılabilir?
Yeşil Tahvil Prensipleri uyarınca tahvil senedinde gelirin hangi projede kullanılacağı ayrıntılı belirtilmeli ve projenin iklim değişikliğinin etkilerini azaltma, iklim değişikliğine uyum, doğal kaynakların korunması, biyolojik çeşitliliğin korunması ya da çevresel kirliliğin önlenmesi ve kontrolü alanlarından birini desteklemesi gerekir.
Yeşil tahvil ihraçlarında dış denetim yaptırılması zorunlu mudur?
Yeşil Tahvil Prensipleri kapsamında dış denetim zorunlu olmayıp tavsiye niteliğinde tutulmuştur. Avrupa Birliği taslak düzenlemelerinde ise dış denetim rejiminin bir yönüyle isteğe bağlı kayıt hedefi taşıdığı, diğer yönüyle dış denetim yapan kuruluşların ESMA'ya kaydolarak düzenli denetime tabi tutulmasının öngörüldüğü düzenlemeler bulunmaktadır.
Avrupa Birliği taslak düzenlemesine göre ihraççı hangi raporları hazırlamakla yükümlüdür?
Taslak düzenleme uyarınca ihraç öncesi incelemeye tabi Yeşil Tahvil bilgi formu, gelirler tahsis edilene kadar yıllık raporlar, gelir tahsis edildikten sonra ihraç sonrası inceleme raporu ve tahvil ömrü boyunca en az bir kere çevresel etki raporu düzenlenerek internet sayfasında incelemeye hazır bulundurulmalıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy