Yakalama ve Gözaltına Alma Nedir? Şartları ve Süreleri

Ceza Muhakemesinde Yakalama ve Gözaltı Kavramları

Ceza muhakemesinde koruma tedbirleri; hâkim henüz nihai kararını vermeden ve kişinin suçluluğu kesinleşmeden önce uygulanan, bireylerin haklarını sınırlandıran, geçici nitelikteki işlemlerdir. Bu tedbirler genel olarak hâkim kararı gerektirir. Yakalama işlemi, suç işlendiğine dair kuvvetli şüphe bulunan hallerde kolluk kuvvetlerinin ya da Cumhuriyet savcısının kararıyla kişinin geçici olarak özgürlüğünden yoksun bırakılmasıdır. Kişi özgürlüğünü geçici olarak sınırlandırmayı amaçlayan yakalama tedbiri; kişi, eşya, konut veya araçta delil yahut kişi elde etmeye yönelen adli arama işleminden farklıdır ve bu iki tedbir birbirinin yerine uygulanamaz.

Gözaltı ise yakalanan şüphelinin, soruşturma işlemlerinin tamamlanabilmesi amacıyla yetkili makamın emriyle belirli bir süre kolluk gözetiminde tutulmasıdır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 91. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca gözaltına alma tedbiri, soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunmasına bağlıdır. Her yakalanan şahsın gözaltına alınması zorunlu değildir; yakalama sonrasında Cumhuriyet savcısı, kişinin yalnızca ifadesinin alınıp serbest bırakılması talimatını verebilir.

Yakalama Emri ve Yakalama Yetkisinin Kullanımı

Yakalama emri çıkarılması genel kural olarak hâkim kararı ile gerçekleşir ve bu emrin infazı Cumhuriyet savcısı ile kolluk tarafından yerine getirilir. Yakalama emrinde şahsın eşkâli, biliniyorsa kimliği, isnat edilen fiil ve yakalandığında nereye sevk edileceği açıkça gösterilir. Çağrılmasına rağmen gelmeyen veya gaiplik ya da kaçaklık gibi nedenlerle çağrı yapılamayan şüpheli hakkında, hastalık ya da yakın cenazesi gibi geçerli ve zorunlu bir mazereti bulunmadıkça Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından yakalama emri verilebilir. Tutuklama isteminin reddine itiraz edilmesi durumunda, itiraz mercii olan hâkim istemi haklı bulursa şüpheli hakkında yakalama emri düzenleyebilir. Şüpheli veya sanığın yakalandıktan sonra kolluğun muhafazasından kaçması ya da ceza infaz edilirken firar etmesi halinde, Cumhuriyet savcısı veya kolluk görevlileri şahsın yeniden yakalanabilmesi için yeni bir yakalama emri çıkarabilir. Yakalama emrine konu işlemin yerine getirilmesiyle emrin çıkarılma amacı ortadan kalktığında mahkeme, hâkim veya savcılıkça yakalama emrinin derhal iadesi istenir.

Yakalama tedbiri kural olarak yargısal emirle icra edilmekle birlikte, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde hâkim kararı olmaksızın kolluk veya savcı talimatıyla da şüpheli veya sanık denetim altına alınabilir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 90. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, kişiye suçu işlerken rastlanması veya suçüstü bir eylemden ötürü izlenen şahsın kaçma olasılığının bulunması yahut kimliğinin derhal belirlenememesi hallerinde herkes tarafından geçici yakalama yapılabilir. Kolluk görevlileri ise tutuklama kararı veya yakalama emri verilmesini gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hallerde, Cumhuriyet savcısına veya amirlerine derhal başvurma imkânı bulunmadığı takdirde yakalama yetkisini kullanabilir. Görevlilerce yakalanan veya geçici yakalama sonrası kolluğa teslim edilen kişi ve olay hakkında Cumhuriyet savcısına hemen bilgi verilerek savcının talimatı doğrultusunda işlem tesis edilir.

Yakalama Tedbirinin İstisnaları ve Yasak Halleri

Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyet veya izin şartına bağlı suçlarda bu kanuni şartlar gerçekleşmedikçe kişi yakalanamaz. Ancak soruşturma ve kovuşturması şikâyete bağlı olsa dahi; çocuklara, beden veya akıl hastalığı, malullük ya da güçsüzlükleri dolayısıyla kendilerini idareden aciz kimselere karşı işlenen suçüstü hallerinde yakalama yapılması şikâyet koşuluna bağlı tutulmaz.

Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış çocuklar ile 15 yaşını doldurmamış sağır ve dilsizler kimlik ve suç tespiti amacı haricinde yakalanamaz. Yalnızca adli para cezasını gerektiren ve hapis cezası öngörülmeyen suçlarda da yakalama tedbirine başvurulamaz. Diplomatik dokunulmazlığı bulunan kişilerin yakalanması da hukuken mümkün değildir. Ayrıca gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan şahıs hakkında, yakalamaya konu fiille ilgili yeni ve yeterli delil bulunmadıkça ve Cumhuriyet savcısının kararı olmadıkça aynı nedenle bir daha yakalama tedbiri tesis edilemez.

Yakalanan ve Gözaltına Alınan Kişinin Hakları

Kolluk, yakalanan şahsın kaçmasını, kendisine veya çevresine zarar vermesini engelleyecek tedbirleri aldıktan sonra kişiye kanuni haklarını derhal bildirmekle yükümlüdür. Yakalanan veya gözaltına alınan kişi, kimlik bilgisi dışındaki sorulara yanıt vermeme ve susma hakkına sahiptir. Tedbirin nerede, ne zaman, hangi görevlilerce icra edildiğini ve yasal hakların hatırlatıldığını içeren ayrıntılı bir yakalama tutanağının düzenlenmesi zorunludur; bu belgenin tanzim edilmemesi usulsüzlük oluşturur. Yakalanan, gözaltına alınan veya gözaltı süresi uzatılan şüphelinin, durumu bir yakınına veya belirlediği herhangi bir kişiye haber verilmesini isteme hakkı bulunur.

Kişinin sağlık durumunun tespiti amacıyla yakalanan, gözaltına alınan ve bu süreçte bir yerden başka bir yere nakledilen kişinin sağlık kontrolünden geçirilmesi zorunludur. Ayrıca nezarethaneye konulmadan önce ve nezarethaneden çıkarılırken sağlık muayenesi yapılarak darp ve muayene raporu düzenlenir.

Şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafi yardımından yararlanabilir; kanuni temsilcisi de şüpheli veya sanığa avukat seçebilir. Soruşturma evresindeki ifade alma işlemlerinde en çok üç müdafi hazır bulunabilir. Müdafiin şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorgu süresince yanında bulunma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez ve sınırlandırılamaz. Şüpheli veya sanık müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse istemi halinde baro tarafından müdafi görevlendirilir. Kendisine ait bir müdafi bulunmayan şüpheli veya sanığın onsekiz yaşını doldurmamış olması, sağır veya dilsiz bulunması ya da kendini savunamayacak derecede malul olması halinde istemi aranmaksızın müdafi atanır. Zorunlu müdafilik ceza eşiği bakımından; ilgili yönetmelik hükmünde üst sınırı en az 5 yıl hapis cezasını gerektiren suçlar esas alınırken, kanun maddesinde alt sınırı 5 yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar öngörülmüştür.

Gözaltı Süreleri ve Karar Yetkisi

Bireysel suçlarda gözaltı süresi, yakalama anından itibaren başlar ve yirmi dört saati aşamaz. Bu süreye yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye sevk için gerekli olan ve on iki saati geçemeyecek sevk süresi dahil edilmez.

Gözaltı kararı kural olarak Cumhuriyet savcısı tarafından verilir ve yazılı olması esastır. Acil ve gecikmesinde sakınca bulunan durumlarda ilk gözaltı talimatı sonradan derhal yazılı hale getirilmek üzere sözlü olarak da verilebilir; gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin kararların ise mutlaka yazılı olması şarttır. İstisnai bir yetki olarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 91. maddesinin dördüncü fıkrasına göre; suçüstü halleriyle sınırlı kalmak kaydıyla, kanunda gösterilen katalog suçlarda mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirleri tarafından 24 saate kadar, şiddet olaylarının yayılarak kamu düzenini ciddi biçimde bozabileceği toplumsal olaylar sırasında ve toplu olarak işlenen suçlarda ise 48 saate kadar gözaltı kararı verilebilir.

Toplu olarak işlenen suçlarda delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu sebebiyle, savcının yazılı talimatıyla süre her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatılabilir. Bu imkânla beraber toplu fiillerde toplam süre dört güne ulaşabilir. Gözaltı süresinin uzatılması emri gözaltına alınana derhal tebliğ edilir; uzatma yazısında sürenin uzatılma nedeni açıklanır ve şüphelinin en yakın hâkim veya mahkemeye sevk edilmesi için zorunlu olan en fazla on iki saatlik süre bu uzatma hesabına katılmaz.

Gözaltı İşlemine İtiraz ve Yargısal Denetim

Yakalama işlemine, gözaltına alma kararına ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir. Serbest bırakılmayı temin etmek amacıyla yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derecede kan hısımları bu başvuruyu yapma hakkına sahiptir. Sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinden yaparak derhal ve en geç 24 saat tamamlanmadan başvuruyu karara bağlar.

Sulh ceza hâkimi yakalama veya gözaltı işlemlerini yerinde bulursa itirazı reddeder ya da yakalananın derhâl soruşturma evrakı ile Cumhuriyet savcılığında hazır bulundurulmasına karar verir. İtirazın kabulü halinde Cumhuriyet savcısının bu karara itiraz yetkisi bulunmadığı belirtilmekle birlikte, şüpheli serbest bırakılmazsa kanuni sürelerin sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılarak sorgusu yapılır ve bu sorguda müdafi hazır bulunur. Cumhuriyet savcılığında hazır bulundurulan şüpheli hakkında ise savcı tarafından tutuklama veya adli kontrol talep edilebileceği gibi serbest bırakılma kararı da verilebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy