Türkiye’de Yabancı İşçi Çalıştırma Şartları

Çalışmanın hukuki çerçevesi

Yabancı uyruklu bir kişinin Türkiye’de işçi olarak çalıştırılması, yalnızca iş sözleşmesinin kurulmasıyla tamamlanmış sayılmaz. Çalışma izni ve göçmenlik mevzuatıyla birlikte iş hukuku, sosyal güvenlik ve vergi yükümlülüklerinin de değerlendirilmesi gerekir. Çalışma izinlerine ilişkin temel düzenleme 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’dur. Çalışma ilişkisinin niteliğine göre 4857 sayılı İş Kanunu hükümleri de uygulanabilir.

İşverenin yabancı olması veya yabancı bir şirketin Türkiye’de faaliyet göstermesi, çalışma izni ve iş hukuku yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.

İkamet izni ve çalışma izni

6735 sayılı Kanun’a göre verilen geçerli çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti, 6458 sayılı Kanun’un 27. maddesi uyarınca ikamet izni yerine geçer. Buna karşılık, 6458 sayılı Kanun’da tanımlanan mülteci veya ikincil koruma statüsü dışındaki bir yabancının herhangi bir nedenle ikamet iznine sahip olması, kendisine çalışma hakkı vermez.

6735 sayılı ULUSLARARASI İŞGÜCÜ KANUNU m. 12Kaynağı aç

MADDE 12- (1) Bu Kanuna göre verilen çalışma izni
veya çalışma izni muafiyeti, 6458 sayılı Kanunun 27 nci maddesi uyarınca ikamet
izni yerine geçer. Ancak, 6458 sayılı Kanunda tanımlanan mülteci ya da ikincil koruma
statüsü dışında yabancının herhangi bir nedenle ikamet izni olması yabancıya çalışma
hakkı vermez.
(2) Yurt dışından yapılan
başvuruya istinaden çalışma izni verilen yabancı, çalışma izninin geçerliliğinin
başladığı tarihten itibaren altı ay içinde Türkiye’ye gelmek zorundadır. Bu süre
içinde Türkiye’ye gelmeyen yabancının çalışma izni iptal edilir.
(3) Türkiye’nin taraf olduğu
ikili veya çok taraflı sözleşmelerle sağlanan haklar saklı kalmak kaydıyla ve karşılıklılık
ilkesi çerçevesinde çalışma izinleri; iş piyasasındaki durum ve çalışma hayatındaki
gelişmeler, istihdama ilişkin sektörel ve ekonomik konjonktür koşullarının gerekli
kıldığı hâllerde, belirli bir süre için tarım, sanayi veya hizmet sektörleri, belirli
bir meslek, işkolu veya mülki ve coğrafi alan itibarıyla sınırlandırılabilir.
Çalışma izni muafiyeti

6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 27Kaynağı aç

MADDE 27 – (1)
Geçerli çalışma izni ile 27/2/2003 tarihli ve 4817 sayılı Yabancıların Çalışma
İzinleri Hakkında Kanunun 10 uncu maddesine istinaden verilen Çalışma İzni
Muafiyet Teyit Belgesi, ikamet izni sayılır. (Mülga ikinci cümle:
28/7/2016-6735/27 md.)
(2) Çalışma izni verilebilmesi veya iznin uzatılabilmesi için
yabancının 7 nci madde kapsamına girmemesi şartı aranır.
İkamette kesinti

İkamet izni, yabancının belirli bir süre Türkiye’de bulunmasına imkân sağlayan bir statüdür. Bazı özel statüler veya kanuni istisnalar bulunabilmekle birlikte, genel kural yabancının çalışma izni mevzuatına uygun hareket etmesidir.

Süreli izin ve uzatma

İlk çalışma izni başvurusunun kabul edilmesi hâlinde yabancıya, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini geçmemek kaydıyla belirli bir işyerinde veya aynı işkolundaki işyerlerinde çalışmak üzere en fazla bir yıl geçerli çalışma izni verilir.

6735 sayılı ULUSLARARASI İŞGÜCÜ KANUNU m. 10Kaynağı aç

MADDE 10- (1) Başvurunun olumlu değerlendirilmesi
hâlinde yabancıya, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak koşuluyla, gerçek
veya tüzel kişiye ya da kamu kurum veya kuruluşuna ait belirli bir işyerinde veya
bunların aynı işkolundaki işyerlerinde belirli bir işte çalışmak şartıyla ilk başvuruda
en çok bir yıl geçerli çalışma izni verilir.
(2) Bu Kanunun 7 nci maddesine
göre yapılacak uzatma başvurusunun olumlu değerlendirilmesi hâlinde yabancıya aynı
işverene bağlı olarak ilk uzatma başvurusunda en çok iki yıl, sonraki uzatma başvurularında
ise en çok üç yıla kadar çalışma izni verilir. Ancak, farklı bir işveren yanında
çalışmak üzere yapılan başvurular bu maddenin birinci fıkrası kapsamında değerlendirilir.
(3) Türkiye’de uzun dönem
ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olan yabancılar süresiz çalışma
iznine başvurabilir. Ancak, yabancının başvuru şartlarını taşıması yabancıya mutlak
hak sağlamaz.
(4) Süresiz çalışma izni olan
yabancı, uzun dönem ikamet izninin sağladığı tüm haklardan yararlanır. Süresiz çalışma
izni olan yabancı, özel kanunlardaki düzenlemeler hariç, sosyal güvenliğe ilişkin
kazanılmış hakları saklı kalmak ve bu hakların kullanımında ilgili mevzuat hükümlerine
tabi olmak şartıyla, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır. Süresiz çalışma
izni olan yabancının seçme, seçilme ve kamu görevlerine girme hakkı ile askerlik
hizmeti yapma yükümlülüğü yoktur.
(5) 13/1/2011 tarihli ve 6102
sayılı Türk Ticaret Kanununa göre kurulmuş olan;
a) Limited şirketlerin şirket
ortağı olan müdürü,
b) Anonim şirketlerin şirket
ortağı olan yönetim kurulu üyesi,
c) Sermayesi paylara bölünmüş
komandit şirketlerin yönetici olan komandite ortağı,
olan yabancılar çalışma izni
alarak çalışabilirler.
(6) Profesyonel meslek mensubu
yabancılara, diğer kanunlarda belirtilen özel şartların sağlanması kaydıyla bağımsız
çalışma izni verilebilir.
(7) Bağımsız çalışma izninin
uluslararası işgücü politikası doğrultusunda değerlendirilmesinde, yabancının; eğitim
düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı, Türkiye’deki faaliyetinin
veya yatırımının ülke ekonomisine ve istihdama etkisi, yabancı şirket ortağı ise
sermaye payı ile Uluslararası İşgücü Politikası Danışma Kurulu önerileri doğrultusunda
Bakanlıkça belirlenecek diğer hususlar dikkate alınır.
(8) Bağımsız çalışma izni,
bu maddede yer alan süre sınırlamalarına tabi olmaksızın süreli olarak düzenlenir.
Turkuaz Kart

Aynı işverene bağlı uzatma başvurusunun olumlu değerlendirilmesi durumunda yabancıya ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda ise en çok üç yıla kadar çalışma izni verilebilir. Yabancının başka bir işyerinde çalışmaya başlaması iznin yeni işverene kendiliğinden geçmesini sağlamaz; farklı bir işveren yanında çalışmak için yapılan başvurular ilk başvuru usulüne göre karara bağlanır.

Süreli, süresiz ve bağımsız çalışma izni statüleri mevcuttur. Süreli izinlerde süre hitamında çalışma hakkının sürmesi yeniden değerlendirilirken bağımsız çalışma izni kanundaki bu süre sınırlamalarına bağlı olmaksızın süreli verilir. Süresi sona eren bir yabancıyı çalıştırmayı sürdürmek ise işveren açısından idari ve hukuki risk oluşturabilir.

Süresiz ve bağımsız çalışma

Türkiye’de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni bulunan yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir. Başvuru şartlarının bulunması yabancıya mutlak bir hak sağlamaz.

Süresiz çalışma izni bulunan yabancı, uzun dönem ikamet izninin sağladığı tüm haklardan faydalanır. Ayrıca özel kanunlardaki düzenlemeler hariç tutulmak ve sosyal güvenlik mevzuatına tabi olmak kaydıyla Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanabilir; ancak seçme, seçilme ve kamu görevlerine girme hakkı ile askerlik hizmeti yükümlülüğü bulunmaz.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na göre kurulmuş limited şirketin şirket ortağı olan müdürü, anonim şirketin şirket ortağı olan yönetim kurulu üyesi ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketin yönetici komandite ortağı olan yabancılar çalışma izni alarak çalışabilir. Profesyonel meslek mensubu yabancılara ise mevzuattaki özel koşulları sağlamaları hâlinde süre sınırlamalarına tabi olmaksızın süreli bağımsız çalışma izni verilebilir.

Başvuru ve Türkiye’ye giriş

Çalışma izni başvurusu, Türkiye içinden veya yurt dışından yapılmasına göre değişebilir. Kimlik ve pasaport bilgileri ile işveren, işyeri, pozisyon, ücret ve çalışma koşullarına ilişkin belgeler istenebilir.

Yurt dışından yapılan başvuruya dayanılarak çalışma izni verilen yabancı, iznin geçerliliğinin başladığı tarihten itibaren altı ay içinde Türkiye’ye gelmek zorundadır. Bu süre içinde gelmeyen yabancının çalışma izni iptal edilir.

Ücret ve işçilik hakları

İşveren, kişinin yabancı olduğu gerekçesiyle hukuka aykırı biçimde daha düşük ücret ödeyemez. Ücret asgari ücretin altında belirlenemez. Bazı meslek ve pozisyonlarda çalışma izni ücret kriterleri de dikkate alınabilir.

Uygulanabilir Türk iş hukuku çerçevesinde yabancı çalışanın ücret, fazla çalışma ücreti, yıllık ücretli izin, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücreti, iş sağlığı ve güvenliği ile ayrımcılığa karşı korunma hakları bulunabilir. Kıdem ve ihbar tazminatı ise bu hakların şartları oluştuğunda gündeme gelebilir.

Sosyal güvenlik, eğitim ve ev hizmetleri

Çalışanın yabancı olması, işverenin sosyal güvenlik yükümlülüklerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Uygulanacak kurallar vatandaşlık, sosyal güvenlik anlaşması ve çalışma statüsüne göre değişebilir.

İşverenin, çalışanın Türkçe bilmediği gerekçesiyle iş sağlığı ve güvenliği eğitimini eksik bırakması hukuken kabul edilebilir bir yaklaşım değildir.

Ev hizmetlerinde yabancı çalıştırma özel kurallara tabi olabilir. Çalışanın evde çalışması, çalışma izni veya sosyal güvenlik yükümlülüklerinin otomatik olarak ortadan kalktığı anlamına gelmez.

İzinsiz çalışma ve ilişkinin sona ermesi

Çalışma izni bulunmayan yabancının fiilen çalıştırılması hâlinde işveren hakkında idari yaptırımlar uygulanabilir; yabancının göçmenlik statüsü ayrıca değerlendirilebilir. Çalışma izni bulunmadan çalıştığı tespit edilen yabancılar, sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir.

6735 sayılı ULUSLARARASI İŞGÜCÜ KANUNU m. 23Kaynağı aç

MADDE 23- (1) Bu Kanun kapsamındaki yabancıların
ve işverenlerin bu Kanundan doğan yükümlülüklerini yerine getirip getirmedikleri
Bakanlık iş müfettişleri ile Sosyal Güvenlik Kurumu müfettişleri ve sosyal güvenlik
denetmenleri tarafından denetlenir. Bu Kanun gereğince yapılacak teftiş, denetim
ve soruşturmalar, uygulamakla yükümlü olunan mevzuatın teftiş, denetim ve soruşturma
hükümlerine göre yapılır ve bu hükümlere göre ilgili yaptırımlar uygulanır.
(2) Kamu idarelerinin denetim
elemanları ile kolluk kuvvetlerinin, kendi mevzuatları gereğince işyerlerinde yapacakları
her türlü denetim, inceleme ve kontrol sırasında yabancı çalıştıran işverenler ile
yabancıların bu Kanundan doğan yükümlülüklerini yerine getirmediklerini tespit etmeleri
hâlinde, durum Bakanlığa bildirilir.
(3) Birinci fıkraya göre yapılan
denetimler ve ikinci fıkraya göre yapılan bildirimler üzerine, gönderilen tutanaklara
ve denetim raporlarına göre, bu Kanunda yer alan idari yaptırımlar Çalışma ve İş
Kurumu il müdürünce uygulanır.
(4) Bu Kanuna göre verilen
idari para cezaları, tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir.
(5) Bu Kanuna göre;
a) Bildirim yükümlülüğünü
yerine getirmeksizin,
1) Bağımsız veya süresiz çalışma
izni ile çalışan yabancıya dört yüz Türk lirası,
2) Yabancı çalıştıran işverene
her bir yabancı için dört yüz Türk lirası,
b) Çalışma izni olmaksızın,
1) Bir işverene bağlı olarak
çalışan yabancıya iki bin dört yüz Türk lirası,
2) Bağımsız çalışan yabancıya
dört bin sekiz yüz Türk lirası,
3) Yabancı çalıştıran işverene
veya işveren vekiline her bir yabancı için altı bin Türk lirası,
tutarında idari para cezası
verilir.
(6) Beşinci fıkrada sayılan
fiillerin tekrarı hâlinde idari para cezaları bir kat artırılarak uygulanır.
(7) Bu Kanuna göre verilen
idari para cezaları genel bütçeye gelir kaydedilir.
(8) Çalışma izni bulunmadan
çalıştığı tespit edilen yabancılar sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına
bildirilir.
(9) İşveren veya işveren vekili,
çalışma izni bulunmayan yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderlerini,
ülkelerine dönmeleri için gerekli masrafları ve gerektiğinde sağlık harcamalarını
karşılamak zorundadır. Bu gider, masraf ve harcamaların Göç İdaresi Genel Müdürlüğü
bütçesinden karşılanması hâlinde, bu madde gereğince ödenen tutarlar, 21/7/1953
tarihli ve 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun uyarınca işveren
veya işveren vekilinden tahsil edilir. Bu fıkranın uygulanmasına ilişkin usul ve
esaslar İçişleri Bakanlığı ve Bakanlıkça müştereken belirlenir.
ALTINCI BÖLÜM
Çeşitli Hükümler
Çalışma izni ve çalışma
izni muafiyetinin düzenlenmesi ve şekli

6735 sayılı Kanun kapsamındaki yabancıların ve işverenlerin yükümlülükleri, Bakanlık iş müfettişleri ile Sosyal Güvenlik Kurumu müfettişleri ve sosyal güvenlik denetmenleri tarafından denetlenir. Kanuna göre verilen idari para cezaları, tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde ödenir.

İşveren veya işveren vekili, çalışma izni bulunmayan yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderlerini, ülkelerine dönüşleri için gerekli masrafları ve gerektiğinde sağlık harcamalarını karşılamak zorundadır.

İzinsiz veya kayıt dışı çalışmada idari para cezaları, sosyal güvenlik primleri ve geçmiş dönem işçilik alacakları gündeme gelebilir; izinsiz çalışan yabancılar sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir. İş kazası veya meslek hastalığı meydana geldiğinde ise işveren bakımından çok daha ağır hukuki sorumluluklar doğabilir.

Çalışma ilişkisinin sona ermesi ile Türkiye’de bulunma hakkı aynı hukuki statü değildir. İlişkinin sona ermesinde sosyal güvenlik ve çalışma izni bildirimleri de gerekebilir.

İkamet izni çalışma hakkı verir mi?

Mülteci veya ikincil koruma statüsü dışında, yalnızca ikamet iznine sahip olmak çalışma hakkı vermez. Geçerli çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti ise ikamet izni yerine geçer.

İlk çalışma izni en fazla ne kadar süreyle verilir?

Olumlu değerlendirilen ilk başvuruda, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak şartıyla en çok bir yıl süreli çalışma izni verilir.

Çalışma izni başka işverene kendiliğinden geçer mi?

Hayır. Başka işyerinde çalışmaya başlanması iznin otomatik olarak yeni işverene geçmesi anlamına gelmez; farklı işveren başvurusu ilk başvuru usulüne göre değerlendirilir.

Süresiz çalışma izni için hangi süreler öngörülmüştür?

Uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni bulunan yabancı başvurabilir; bu şartlar mutlak hak sağlamaz.

Yurt dışından izin alan kişi ne zaman Türkiye’ye gelmelidir?

Çalışma izninin geçerlilik tarihinden itibaren altı ay içinde Türkiye’ye gelmelidir. Bu süre içinde gelmeyen yabancının çalışma izni iptal edilir.

Yabancı çalışana asgari ücretin altında ücret ödenebilir mi?

Hayır. Yabancı olduğu gerekçesiyle çalışana hukuka aykırı şekilde daha düşük ücret ödenemez, ücret asgari ücretin altında belirlenemez ve belirli meslek veya pozisyonlara özgü çalışma izni ücret kriterlerine uyulmalıdır.

İzinsiz çalıştırılan kişinin masraflarından kim sorumludur?

İşveren veya işveren vekili, yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderleri, dönüş masrafları ve gerektiğinde sağlık harcamalarıyla yükümlüdür.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

Avukat Erdal Ersoy İletişim ve randevu

İşçi hakları Yabancılar hukuku