Türk Sivil Havacılık Hukukunun Normatif Çerçevesi
Türkiye’de sivil havacılık alanındaki temel norm 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu’dur. İkincil düzenlemeler ise Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan talimat ve yönetmeliklerle sistematikleştirilir.
Uluslararası düzeyde Chicago Sözleşmesi ve ekleri, Avrupa’da Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı sertifikasyon kuralları ve finansman ile teminat boyutunda Cape Town Konvansiyonu ve Uçak Protokolü uygulamada belirleyicidir.
Uçak Siciline Tescil ve Milliyet İşaretleri
Sivil hava araçlarının mülkiyetinin kanıtlanması ve üzerlerindeki ayni hakların üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü nezdindeki sicile tescil edilmelerine ve milliyet ile kuyruk işaretlerini taşımalarına bağlıdır. Sicilin açıklığı ilkesi, bu işlemlerin hukuki sonuç doğurmasında belirleyici bir rol oynar.
Pistonlu ve hafif uçaklar için Türk sivil hava aracı siciline kayıt yapılması ve TC ile başlayan milliyet işareti taşınması zorunludur. Helikopterlerin de uçak siciline tescili zorunlu olup finansmanda hem ulusal ipotek hem de belirli kapasite eşikleri sağlandığında uluslararası tescil modeli kullanılabilir.
Hava Aracı Finansmanı ve Teminat Rejimi
Hava aracı ipoteği, yazılı sözleşme düzenlenmesi ve uçak siciline tescil edilmesiyle kurulur. Taraflar arasındaki akdi ipotek yanında belirli alacaklar için kanuni ipotek imkânı da mevcuttur. İpoteğin kapsamı, limit ve fer’ileri sözleşmede açıkça belirlenmelidir.
Eşik değerleri karşılayan hava aracı gövdelerinde, motorlarda ve helikopterlerde uluslararası menfaat tescili finansman maliyetini düşürür; temerrüt durumunda geri alma ve iflas süreçlerinde alacaklı koruması gibi araçlar sunar. Uygulamada yerel ipotek ile uluslararası menfaat birlikte kurgulanır ve biri diğerinin alternatifi değildir.
Ticari Hava Taşımacılığı ve İşletme Ruhsatı Şartları
Ücret karşılığı yolcu ve yük taşımacılığı yapılacaksa işletmenin organizasyon yapısı, yönetici sorumluları, emniyet yönetim sistemi, kalite güvence, eğitim, dokümantasyon ve finansal yeterlilik kriterlerini sağlaması zorunludur.
Ticari taşımacılık yapılmayan hallerde işletme ruhsatı zorunluluğu bulunmamaktadır; buna karşılık yolculardan ücret alınması ya da hava taksi benzeri faaliyetlerin icra edilmesi durumunda ticari işletme kuralları devreye girer. Turboprop ve bölgesel segmentteki ticari hava taşımacılığı işletmelerinde ise operasyon elkitaplarının düzenlenmesi ve asgari teçhizat listelerinin onaylanması zorunludur.
Kiralama Modelleri: Dry Lease ve Wet Lease
Dry lease modelinde uçağın çıplak kiralanması söz konusu olup tescil, bakım ve operasyon sorumlulukları kiracı üzerinde yoğunlaşır.
Wet lease sözleşmelerinde teknik ve operasyonel sorumluluk çoğu kez kiraya verende kalır; yolcu ilişkisinden doğan ticari sorumluluk ise kiracıya yüklenir.
Farklı Hava Aracı Türlerinde İşletme ve Bakım Esasları
Jet filolarında sürekli uçuşa elverişlilik için onaylı bakım kuruluşu (SHY-145) ve/veya sürekli uçuşa elverişlilik yönetimi yapılanması kurulması, ayrıntılı bakım programı hazırlanması, güvenilirlik izleme sistemleri ve eğilim analizi yürütülmesi gerekir.
Planör ve motorlu planörlerde tescil, işaretleme ve uçuşa elverişlilik gereklidir. Tipik olarak ticari taşımacılık yapılmadığından işletme ruhsatı aranmaz; ancak eğitim ve ücretli gezi uçuşlarında sorumluluk rejimi ve sigorta yükümlülükleri devreye girer.
Turistik amaçlı balon taşımacılığı operasyonlarında ticari işletme hükümleri ile pilot lisansı şartları, meteorolojik sınırlamalar, iniş sahası izinleri, yolcuların bilgilendirilmesi ve zorunlu sigorta teminatları birlikte değerlendirilir.
İnsansız Hava Araçları ve Yeni Nesil Platformlar
İnsansız hava araçlarında ağırlık sınıflarına göre kayıt ve uçuş izni zorunluluğu bulunmakta olup kalabalık alan, kritik altyapı ve havaalanı çevresi için kısıtlar geçerlidir.
İnsansız hava araçlarında kamera ve sensör kaynaklı görüntü ve kişisel veri işlenmesi, kişisel verilerin korunması mevzuatı ilkeleri ile birlikte ele alınmalı; uçuş planı ve veri saklama politikası hazırlanmalıdır.
Dikey kalkış ve iniş yapabilen araçlarla yürütülecek hava taksi işletmelerinde işletme ruhsatı benzeri organizasyon, pilot yeterlilikleri ve bakım altyapısı zorunlu hâle gelir.
Mevzuata Aykırılık Hâlleri ve Yaptırımlar
Tescilsiz uçuş, izinsiz ticari faaliyet, bakım kayıtlarının eksikliği, asgari teçhizat dışı uçuş ve yasak sahalarda operasyon yürütülmesi gibi hâllerde idari para cezası ve uçuş yasakları gündeme gelebilir.
Emniyeti tehlikeye sokma ile taksirle yaralama veya ölümle neticelenen kazalarda adli süreçler tetiklenir ve teknik bilirkişilik belirleyicidir.
Hafif uçaklar ve planörler için işletme ruhsatı ne zaman aranır?
Ticari taşıma yapılmadığı durumlarda hafif uçaklar için işletme ruhsatı zorunlu değildir; ancak yolcu karşılığı ücret alındığında veya hava taksi faaliyeti icra edildiğinde ticari işletme hükümleri geçerli olur. Planörlerde ise ticari taşımacılık yapılmadığı için kural olarak işletme ruhsatı aranmamakta olup eğitim ve ücretli gezi uçuşlarında sorumluluk rejimi ile sigorta yükümlülükleri devreye girer.
Dry lease ile wet lease kiralama modelleri arasındaki fark nedir?
Dry lease uçağın çıplak kiralanması olup tescil, bakım ve operasyon sorumlulukları kiracıda yoğunlaşır. Wet lease sözleşmelerinde ise teknik ve operasyonel sorumluluk çoğu kez kiraya verende kalırken, yolcu ilişkisinden doğan ticari sorumluluk kiracıya yüklenir.
İnsansız hava araçlarında veri toplama süreçleri nasıl yürütülmelidir?
Kamera ve sensörler aracılığıyla görüntü ve kişisel veri işlenmesi hâlinde kişisel verilerin korunması mevzuatı ilkeleri uygulanmalı, uçuş planı ve veri saklama politikası hazırlanmalıdır. Ayrıca ağırlık sınıflarına göre kayıt ve izin kurallarına riayet edilmelidir.
Hava aracı ipoteği nasıl kurulur ve uluslararası menfaat tescili ne avantaj sağlar?
Hava aracı ipoteği yazılı sözleşme ve uçak siciline tescille kurulur. Eşik değerleri karşılayan araç ve motorlarda uluslararası menfaat tescili ise finansman maliyetini düşürür, temerrütte geri alma ve iflas süreçlerinde alacaklı koruması sağlar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy