Vakıf Şerhi Kavramı ve Hukuki Niteliği
Vakıf şerhi, mülkiyeti vakfa ait olmayan bir taşınmazın belirli bir amaç doğrultusunda vakıf hizmetine tahsis edildiğini gösteren ve taşınmazın belirlenen bu amaç dışında kullanımını kısıtlayan bir tapu kaydıdır. Vakıf mülkiyetindeki taşınmazlarda gayrimenkul doğrudan vakfın kendi mülkü sayılırken, tapusunda vakıf şerhi bulunan taşınmazlarda mülkiyet şahıslara veya tüzel kişilere ait kalabilmekte, ancak tasarruf ve kullanım serbestisi tahsis amacına uygunlukla sınırlandırılmaktadır.
Kadastro çalışmaları yürütüldüğü dönemde bazı taşınmazların vakıf mülkiyetinde mi yoksa şahısların tasarrufunda mı olduğunun kesin olarak tespit edilememesi nedeniyle belirsizlikler yaşanmıştır. Uzun süre araziyi fiilen kullanan zilyetler adına kadastro sırasında tescil sağlanırken, vakıf mallarının tespitindeki güçlükler gözetilerek hakların korunması amacıyla taşınmazlara geçici bir çözüm mahiyetinde vakıflar şerhi konulmuştur.
Hukuki Dayanak ve Şerhin Bağlayıcılığı
Vakıf şerhinin yasal zeminini 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ve Tapu Sicili Tüzüğü hükümleri oluşturur. Türk Medeni Kanunu kapsamında vakıfların kuruluşu, mülkiyet hakları ve tasarruf yetkileri tanzim edilir. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile vakıf taşınmazlarının satışı, devri ve amaç dışı kullanımına dair kurallar düzenlenmiştir. Tapu Sicili Tüzüğü ise şerhin kütüğe nasıl işleneceğini ve hangi hallerde terkin edileceğini belirler.
Tapu kütüğüne işlenmiş olan vakıf şerhi, sicilde yer aldığı müddetçe bağlayıcılığını korur. Taşınmazın üçüncü kişilere devredilmesi veya el değiştirmesi halinde dahi şerh geçerliliğini sürdürmeye devam eder; gayrimenkulü edinen yeni malikler de bu hukuki durumla bağlı kalır.
Taşınmazın Kullanımı ve Kiralanması
Üzerinde vakıf şerhi bulunan bir taşınmazın tahsis edildiği amaç dışında kullanılması yasaktır. Gayrimenkul eğitim hizmetine özgülenmişse ticari maksatla işletilemez; benzer şekilde sağlık hizmetine ayrılmış bir yapının otel veya restoran olarak faaliyet göstermesine izin verilmez.
Tapu kütüğünde vakıf şerhi yer alan taşınmazların kiraya verilmesi hukuken mümkündür. Ancak kira ilişkisinin kurulabilmesi, yapılacak kiralamanın taşınmazın tahsis edildiği vakıf amacına uygun kalması şartına bağlıdır.
Tasarruf Kısıtlamaları ve Alım Satım Engelleri
Vakıflar şerhi, lehine konulduğu tarafa üst hakkı, intifa hakkı veya irtifak hakkı gibi bir kullanım yetkisi sağlamaz ve vakfa kira geliri getirmez. Bununla birlikte şerhin tapu sicilinde bulunması alım ve satım işlemlerinde hukuki engel oluşturmakta, bu sebeple taşınmaz malikleri şerhin kaldırılması yönünde başvurularda bulunmaktadır.
Paylı veya elbirliği mülkiyetine konu gayrimenkullerde açılan ortaklığın giderilmesi davalarında da vakıflar şerhinin varlığı uyuşmazlık konusu olabilmektedir. Paydaşlar arasındaki tasfiye ve satış aşamalarında vakıflar şerhinin kaldırılması sıklıkla ileri sürülen talepler arasında yer almaktadır.
Taviz Bedeli ve Serbest Tasarrufa Terk
5737 sayılı Vakıflar Kanunu'nun 18. maddesi uyarınca, tapu kayıtlarında icareteyn veya mukataalı vakıf şerhi bulunan gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetindeki veya tasarrufundaki taşınmazlar, kanunda belirlenen taviz bedelinin ödenmesi suretiyle serbest tasarrufa terk edilir. Belirli vakıf şerhlerine tabi taşınmazların serbestçe tasarrufa konu olabilmesi bu ödemenin eksiksiz yapılmasına bağlanmıştır.
5737 sayılı VAKIFLAR KANUNU m. 18Kaynağı aç
Taviz bedelinin hesaplanmasında esas alınacak matrah taşınmazın elden çıkış biçimine göre değişir. 5737 sayılı Kanun'un 18. maddesi gereğince, ortaklığın giderilmesi veya cebri icra kanalıyla yapılan satışlarda ihale ve satış bedeli, kamulaştırma işlemlerinde ise kesinleşen kamulaştırma bedeli taviz bedeli hesabında temel alınır.
Her vakıf taşınmazı taviz bedeli mükellefiyeti kapsamında değildir. Miri arazilerden mukataalı hayrata tahsis edilmemiş olanlar ile aşar ve rüsumu vakfedilen taşınmazlar taviz bedeline tabi tutulmaz. Ayrıca kamu mülkiyetindeki bazı gayrimenkuller ile belirli vakıf gelirleri de taviz bedeli ödeme şartına ilişkin kanuni düzenlemenin dışında bırakılmıştır.
Tescil Şartı ve Süre Kuralları
5737 sayılı Vakıflar Kanunu hükümleri doğrultusunda taviz bedelinin tamamı ilgili vakfı adına yatırılmadıkça, taşınmaz üzerindeki temliki tasarruflar tapu dairelerince resmi kayıtlara tescil olunmaz; satış ve devir işlemleri onaylanmaz. Vakıf mallarının uzun vadeli korunmasını amaçlayan bu düzenleme karşısında, vakıf şerhlerine ilişkin olarak diğer kanunlarda yer alan zamanaşımı ve hak düşürücü süre hükümleri uygulama alanı bulmaz.
Vakıf Şerhinin Terkini Halleri
Tapu kütüğünde kayıtlı vakıf şerhinin silinmesi ve terkini belirli hukuki nedenlere dayanır. Taşınmazın özgülendiği vakıf amacının tamamen ortadan kalkması, şerhin kaldırılmasına dair bir mahkeme kararının bulunması veya idari aşamada Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından uygun görülmesi durumlarında şerhin tapu kaydından terkini sağlanabilir.
Vakıf şerhi bulunan taşınmaz kiraya verilebilir mi?
Taşınmazın özgülendiği vakıf amacına uygun kalması şartıyla kiralanması mümkündür; amaca aykırı kullanım ise yasaktır.
Vakıf şerhi belirli bir sürenin geçmesiyle kendiliğinden düşer mi?
5737 sayılı Kanun'un 18. maddesi uyarınca vakıf şerhlerine diğer kanunlardaki zamanaşımı ve hak düşürücü süreler uygulanmaz; şerh süreyle kendiliğinden silinmez.
Taviz bedeli ödenmeden taşınmazın devri tapuda tescil edilir mi?
Taviz bedelinin tamamı ilgili vakıf adına ödenmedikçe mülkiyet nakli, satış veya devir gibi temliki tasarruflar tapu müdürlüklerince tescil edilmez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy