Sürekli iş göremezlik geliri, sigortalının maruz kaldığı iş kazası veya meslek hastalığı neticesinde meslekte kazanma gücünü kaybetmesi halinde bağlanan bir gelirdir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 19 uncu maddesi uyarınca, Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularının sağlık kurulları raporlarına dayanılarak Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünün en az %10 oranında azaldığı tespit edilen sigortalı bu gelire hak kazanır. Gelirin bağlanabilmesi için olayın iş kazası veya meslek hastalığı sayılması, yetkili kurullar ve Sosyal Güvenlik Kurumu değerlendirmesiyle iş göremezlik oranının saptanması ve gelir bağlama işlemlerinin Kurum tarafından tesis edilmesi gerekir.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 19Kaynağı aç
Malullük Aylığından Farkı ve Prim Koşulu
Sürekli iş göremezlik geliri iş kazası ve meslek hastalığı sigortası kolundan sağlanırken; malullük aylığında genel çalışma gücü kaybı ile birlikte belirli prim gün sayısı ve sigortalılık süresi şartları aranır. İş kazası ve meslek hastalığı sigortası kapsamındaki sürekli iş göremezlik gelirinde, malullük aylığında öngörülen bu tür katı prim ve süre şartları uygulanmaz.
5510 sayılı Kanun'un 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamındaki sigortalılar bakımından ise özel bir yasal şart öngörülmüştür. Bu bent kapsamındaki bağımsız çalışan sigortalılara sürekli iş göremezlik geliri bağlanabilmesi için kendi sigortalılıklarından ötürü genel sağlık sigortası dahil prim ve prime ilişkin her türlü borçlarının ödenmiş bulunması zorunludur.
Gelirin Hesaplanması ve Bağlama Oranları
Gelirin belirlenmesinde olay tarihindeki prime esas kazançlar, tespit edilen sürekli iş göremezlik oranı ile gelirin tam veya kısmi oluşuna göre gelir bağlama oranı ve türü esas alınır. 5510 sayılı Kanun'un 19 uncu maddesi gereğince sürekli tam iş göremezlik halinde sigortalıya hesaplanan aylık kazancının %70'i oranında gelir tahsis edilir. Sürekli kısmi iş göremezlik durumunda ise tam iş göremezlik geliri gibi hesaplama yapılarak bunun meslekte kazanma gücü kayıp derecesi oranındaki tutarı sigortalıya ödenir. Meslekte kazanma gücü kayıp oranının yüzde yüz olması halinde tam iş göremezlik kabul edilirken, bu oranın altında kalan hallerde gelir tespit edilen kayıp oranıyla çarpılarak kısmi olarak bağlanır.
Sigortalının başka birinin sürekli bakımına muhtaç durumda bulunması halinde kanuni gelir bağlama oranı %100 olarak tatbik edilir. Hesaplanan bu gelir tutarı, günlük kazanç hesabına giren son ay ile gelirin başlangıç tarihi arasında 5510 sayılı Kanun'un 55 inci maddesinin ikinci fıkrası hükmüne göre artırılarak belirlenir. Bu çerçevede gelirler, mevzuatın öngördüğü dönemsel artış mekanizmaları ve Kurum parametreleri dahilinde güncellenir.
Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından gelirin bağlandığı başlangıç tarihi hukuki süreçte belirleyicidir. İlk bağlama tarihi; geriye dönük hak taleplerinin, işletilecek yasal faizin ve birikmiş ödeme tutarlarının tespitinde dikkate alınır.
Yeniden Tedavi, Yeni Kaza ve İstirahat Halleri
Sürekli iş göremezlik geliri bağlanan sigortalının yeniden tedavi ettirilmesi durumunda, meslekte kazanma gücünü ne oranda yitirdiği yetkili sağlık kurullarından alınacak raporlar doğrultusunda yeniden belirlenir. Meslekte kazanma gücündeki kayıp oranının tespiti ile uygulamaya ilişkin diğer usul ve esaslar Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından çıkarılan yönetmelikle düzenlenir.
Sigortalının yeniden bir iş kazasına uğraması veya yeni bir meslek hastalığına tutulması durumunda, meydana gelen engellilik hallerinin tamamı dikkate alınarak son iş kazası veya meslek hastalığı sırasındaki kazancı üzerinden gelir hesaplanır. Ancak son olay sırasındaki kazanca göre saptanacak gelir ilk gelirden düşük kalırsa, sürekli iş göremezlik geliri ilk kazanç üzerinden ödenmeye devam eder.
Gelir bağlanmış sigortalılardan aynı engellilik veya meslek hastalığı sebebiyle istirahat raporu alanlara, yazılı talep tarihinden itibaren hesaplanacak bir günlük geçici iş göremezlik ödeneği ile aylık sürekli iş göremezlik gelirinin otuzda biri arasındaki fark tutarı her gün için geçici iş göremezlik ödeneği olarak ödenir.
Kontrol Muayenesi ve Gelirin Kesilmesi
İyileşme ihtimali olan cerrahi veya ortopedik vakalar, psikiyatrik durumlar ve seyri değişebilen meslek hastalıklarında kontrol muayenesi istenebilir. Kontrol muayenesi veya yeniden değerlendirme neticesinde oran artarsa bağlanan gelir yükselir ve farklar doğabilir; oranın düşmesi halinde ise gelir azalır. Oranın kanuni eşiğin altına inmesi durumunda gelirin kesilmesi gündeme gelebilir.
Olayın iş kazası veya meslek hastalığı olmadığının öne sürülmesi, hileli veya gerçeğe aykırı bildirim iddiaları, usulsüzlük halleri ya da sağlık kurulunun belirlediği oranın kanuni eşiğin altına düşmesi hallerinde Kurum tarafından gelir durdurulabilir veya kesilebilir.
Uyuşmazlıklar, Dava Türleri ve Peşin Sermaye Değeri
Sürekli iş göremezlik gelirine ilişkin itirazlar temel olarak olayın iş kazası veya meslek hastalığı sayılıp sayılmadığı, meslekte kazanma gücü kayıp oranı ve gelirin hesap miktarı üzerinde yoğunlaşır. Somut olayın niteliğine göre iş kazasının tespiti, meslek hastalığının tespiti, Kurum işleminin iptali ile maddi ve manevi tazminat davaları açılabilir.
Peşin sermaye değeri; özellikle işveren sorumluluğu, Kurumun rücu işlemleri ve tazminat davalarındaki hesaplamaların merkezinde yer alan aktüeryal bir kavram niteliğindedir.
Sürekli iş göremezlik geliri almak için asgari kayıp oranı nedir?
Kurum Sağlık Kurulunca iş kazası veya meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün en az %10 oranında azaldığının tespit edilmesi gerekir.
Sürekli iş göremezlik geliri alan sigortalı çalışmaya devam edebilir mi?
Sürekli iş göremezlik geliri meslekte kazanma gücü kaybı karşılığı bağlandığından, sigortalının çalışmaya devam etmesi bazı hallerde gelirin kesilmesini gerektirmez. Ancak gelirin türü, belirlenen oran, kontrol muayenesi ve somut olayın koşulları dikkate alınır.
Başka birinin sürekli bakımına muhtaç olan sigortalıya gelir nasıl bağlanır?
Sigortalının başka birinin sürekli bakımına muhtaç bulunması durumunda gelir bağlama oranı %100 olarak uygulanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy