Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından bağlanan emekli aylığının kesilmesi, geçmiş hizmet sürelerinin silinmesi ve ödenen aylıkların yersiz ödeme sayılarak geri istenmesi hâlinde iş mahkemesinde dava açılır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamındaki uyuşmazlıklarda Kanunda farklı bir görev yolu gösterilmediği sürece iş mahkemeleri görevlidir; iş mahkemesi kurulmamış yerlerde dava, iş mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesinde açılır.
Dava Öncesi SGK Başvuru Şartı
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 4. maddesi uyarınca sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda, hizmet akdine tabi çalışmalar sebebiyle zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri hariç olmak üzere dava açılmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurulması zorunludur. Dolayısıyla klasik hizmet tespit davalarında Kuruma başvuru şartı aranmazken; Kurumun hizmet iptal işleminin kaldırılması, yaşlılık aylığının yeniden bağlanması veya yersiz ödeme borcunun silinmesi talepleriyle dava açılabilmesi için önce Kuruma başvuru yapılması dava şartıdır.
7036 sayılı İŞ MAHKEMELERİ KANUNU m. 4Kaynağı aç
Kuruma yapılan başvuruya altmış gün içinde cevap verilmezse talep zımnen reddedilmiş sayılır; Kurumun açık ret kararı vermesi veya altmış günlük sürenin dolması üzerine Kuruma karşı dava açılabilir. Zorunlu başvuru sürecinde geçen süreler, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz.
Dava Dilekçesinde Talepler ve Taraf Teşkili
Açılacak davada sadece hizmet tespiti yönünde talepte bulunulması, kesilen aylığın tekrar bağlanması veya çıkarılan borcun kaldırılması bakımından eksik talep iddialarını gündeme getirebilir. Bu bakımdan dava dilekçesinde; fiilen geçen sigortalı çalışmaların saptanması, silinen prim günlerinin kayıtlara iadesi, Kurumun iptal işleminin bertaraf edilmesi, yaşlılık aylığının yeniden tahsisi ve yersiz ödeme borcundan sorumlu olunmadığının tespiti gibi hususlar somut durumun gereklerine göre bir arada ileri sürülebilir.
Hizmet iptalinin kaldırılması, emekli aylığının yeniden bağlanması veya borcun silinmesi istemli davalarda Sosyal Güvenlik Kurumunun doğrudan davalı gösterilmesi gerekir; şirket müdürleri veya ortakları sırf bu sıfatları sebebiyle tüzel kişi işveren yerine davalı yapılamaz. Ayrıca hizmet akdine tabi çalışmalar nedeniyle zorunlu sigortalılık süresinin tespiti istemiyle işveren aleyhine dava açıldığında dava Kuruma resen ihbar edilir; davaya davalı yanında ferî müdahil olarak katılan Kurum, yanında yer aldığı taraf başvurmasa dahi kanun yoluna gidebilir.
Sigortalı çalışmanın geçtiği şirketin ticaret sicilinden terkin edilmiş olması hâlinde, iş mahkemesinde açılan davada bu durum bildirilerek ihya davası açmak için süre istenebilir; iş mahkemesi asliye ticaret mahkemesinde açılacak ihya davasını bekletici mesele yapar. Şirket olağan tasfiye sonucu sicilden silinmişse ihya davası ticaret sicili müdürlüğü ile son tasfiye memuruna yöneltilir; şirketin resen terkin edilmiş olması hâlinde taraf yapısı farklılaşabilir.
Yersiz Ödenen Emekli Aylıklarının Geri İstenmesi ve Tahsil Usulü
5510 sayılı Kanun'un 96. maddesi uyarınca fazla veya yersiz ödemelerin geri tahsilinde işlemin sebebi ve ilgilinin kusur durumu esas alınır. Yersiz ödemeler ilgilinin kasıtlı veya kusurlu davranışlarından doğmuşsa hatalı işlemin belirlendiği tarihten geriye doğru en çok on yıllık dönemi kapsayan ödemeler, bu ödemelerin gerçekleştiği günlerden başlayacak kanuni faiziyle Kurumca geri alınır. Ödemenin Kurumun kendi hatalı işleminden kaynaklandığı durumlarda ise tespit tarihinden geriye dönük en çok beş yıllık ödeme toplamı istenir; söz konusu borç ilgiliye tebliğ edildiği tarihten itibaren yirmi dört ay içinde ödenirse faizsiz tahsil edilirken, yirmi dört aylık sürenin aşılması durumunda ise bu süre sonundan geçerli hesaplanacak kanuni faizle tahsil yoluna gidilir.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 96Kaynağı aç
Kurum alacaklarının yersiz ödemelere mahsubu en eski borçtan başlanarak borç aslına yapılır ve kanuni faiz kalan borç tutarına yürütülür. Borcun ilgilinin gelir ve aylıklarından kesilerek tahsil edilmesi hâlinde, kesintinin başlayacağı ödeme dönemi başındaki kanuni faizli toplam borç tutarı üzerinden gelir ve aylıklardan yüzde yirmi beş oranında kesinti uygulanır.
Ödeme Emrine İtiraz, Dava Süresi ve İhtiyati Tedbir
Sosyal Güvenlik Kurumu yersiz ödeme alacaklarını 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre cebren tahsil etmek üzere ödeme emri düzenler. Ödeme emri tebliğ edilen kişi; borcu olmadığı, borcu kısmen ödediği veya borcun zamanaşımına uğradığı gerekçeleriyle tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde dava açarak itirazda bulunabilir. Borcun bir kısmına itiraz ediliyorsa itiraz edilen kısmın cihet ve miktarının açıkça gösterilmesi zorunludur; aksi hâlde kısmi itiraz yapılmamış sayılır. Ödeme emrine yapılan itirazın tamamen veya kısmen reddi hâlinde borçlu, ret kararının tebliğinden itibaren 15 gün içinde mal bildiriminde bulunmakla yükümlüdür.
6183 sayılı AMME ALACAKLARININ TAHSİL USULÜ HAKKINDA KANUN m. 58Kaynağı aç
Hizmet iptaline ilişkin dava açılmış olması, sonradan tebliğ edilen ödeme emrine karşı öngörülen 15 günlük dava açma süresini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Ayrıca Kuruma itiraz edilmesi ya da iş mahkemesinde dava açılması borcun tahsil işlemlerini kendiliğinden durdurmadığı için; ödeme emri, cebri icra, haciz veya aylıktan kesinti risklerine karşı dava dilekçesinde ihtiyati tedbir talep edilmelidir.
Fiilî Çalışmanın İspatı
İptal edilen sigortalılık döneminde fiilî çalışmanın varlığının ispatında ücret bordroları ve banka ödeme kayıtları delil niteliği taşır. Ancak banka aracılığıyla ödeme yapıldığına dair bir kayıt bulunmaması tek başına çalışmanın gerçekleşmediği anlamına gelmez; özellikle eski dönemlere ilişkin çalışmalarda ücretin elden ödenmiş olabileceği dikkate alınır.
SGK emeklilik iptaline karşı doğrudan dava açılabilir mi?
Hizmet akdine tabi çalışmaların zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti davalarında SGK'ya ön başvuru zorunluluğu yoktur; ancak Kurumun hizmet iptal işleminin kaldırılması, yaşlılık aylığının yeniden bağlanması veya borcun silinmesi taleplerinde dava öncesinde Kuruma başvurulması yasal dava şartıdır. Kurumun ret kararı veya altmış günlük sessizliği üzerine dava açılabilir.
SGK ödeme emrine karşı dava açma süresi ne kadardır?
6183 sayılı Kanun kapsamında tebliğ edilen SGK ödeme emrine karşı tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde borcun bulunmadığı, kısmen ödendiği veya zamanaşımına uğradığı gerekçeleriyle dava açılması gerekir. Hizmet iptaline dair ayrı bir davanın varlığı bu süreyi kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
İşverenin tasfiye edilmiş veya terkin edilmiş olması davayı nasıl etkiler?
Şirketin ticaret sicilinden terkin edilmiş olması dava açılmasına engel teşkil etmez; iş mahkemesinde durum bildirilerek asliye ticaret mahkemesinde ihya davası açmak üzere süre talep edilir ve iş mahkemesi ihya davasını bekletici mesele yapar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy