Primsiz Engelli Aylığının Hukuki Temeli
Türkiye'de engellilere bağlanan aylıklar birbirinden farklı hukuki rejimlere dayanır. Sosyal güvenlik kurumlarına prim ödemiş kişilerin malulen emekli olması ayrı bir düzenleme kapsamındadır. Primsiz, yani herhangi bir sigortalılık şartına bağlı olmayan engelli aylıkları ise 2022 sayılı Kanun çerçevesinde ele alınmaktadır.
2022 sayılı 65 YAŞINI DOLDURMUŞ MUHTAÇ, GÜÇSÜZ VE KİMSESİZ TÜRK VATANDAŞLARINA AYLIK BAĞLANMASI HAKKINDA KANUN m. 1Kaynağı aç
2022 sayılı Kanun'un tam adı '65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun'dur. Kanunun 1. maddesinin temel muhatabı 65 yaşını doldurmuş Türk vatandaşlarıdır. Engelli aylığına ilişkin hükümler bu Kanun'un 2. maddesinde yer almakta olup söz konusu madde, engellilik durumuna göre iki ayrı gösterge rakamı belirlemiştir.
Engel Durumuna Göre Gösterge Rakamı Kademeleri
2022 sayılı Kanun'un 2. maddesi, primsiz engelli aylığını iki ayrı kademeye bağlamıştır. Başkasının yardımı olmaksızın hayatını devam ettiremeyecek şekilde engelli olduğunu sağlık kurulu raporu ile kanıtlayan ve muhtaçlık koşulunu sağlayan 18 yaşını doldurmuş Türk vatandaşlarına 4.860 gösterge rakamının memur aylık katsayısıyla çarpımından bulunacak tutarda aylık bağlanır. Sağlık kurulu raporu ile engelli olduğunu kanıtlayan, 18 yaşını doldurmuş, Türkiye İş Kurumu tarafından talebe karşın işe yerleştirilememiş ve muhtaçlık koşulunu sağlayan Türk vatandaşlarına ise 3.240 gösterge rakamının aynı katsayıyla çarpımından bulunacak tutarda aylık bağlanır. Her iki kademe için de aylık miktarı, memur aylık katsayısı her güncellendiğinde değişir; güncel katsayı belirlenmeden kesin tutar hesaplanamaz.
Aylık Bağlanabilmesi İçin Aranan Muhtaçlık Koşulu
Primsiz engelli aylığına hak kazanabilmek için temel koşul muhtaçlıktır. Muhtaçlık kararı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları tarafından verilir. Muhtaçlık hâlinin sürekliliği aranır; bu hâl sona erdiğinde aylık da kesilir.
2022 sayılı Kanun'un 2. maddesi engelli aylığı bakımından muhtaçlık sınırını hane içinde kişi başına düşen ortalama aylık gelir tutarı üzerinden belirlemektedir. 1. maddesinde ise 65 yaş aylığı için kişinin ve eşinin her türlü gelirleri toplamı esas alınarak hesaplanan kişi başına düşen ortalama aylık gelir tutarının asgari ücretin aylık net tutarının üçte birini aşmaması koşulu öngörülmektedir. Bu iki hüküm farklı aylık türlerine uygulandığından kişi kapsamları da birbirinden ayrışmaktadır. Asgari ücret her güncelleme döneminde değişebileceğinden muhtaçlık eşiğinin rakamsal karşılığı da dönemsel olarak değişkenlik gösterir.
Kimler Bu Aylıktan Yararlanamaz
2022 sayılı Kanun'un 1. maddesi uyarınca herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan, her ne ad altında olursa olsun gelir veya aylık hakkından yararlananlar; uzun vadeli sigorta kolları bakımından zorunlu olarak sigortalı olunması gereken bir işte çalışanlar; nafaka bağlanmış ya da nafaka bağlanması mümkün olanlar bu aylıktan yararlanamaz. 2022 sayılı Kanun'un 2. maddesi ise 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu hükümlerine göre harçlık ödenenler için ayrı bir istisna getirmektedir: bu kişiler muhtaç kabul edilemez ve kendilerine bu Kanun kapsamında aylık bağlanamaz.
2022 sayılı 65 YAŞINI DOLDURMUŞ MUHTAÇ, GÜÇSÜZ VE KİMSESİZ TÜRK VATANDAŞLARINA AYLIK BAĞLANMASI HAKKINDA KANUN m. 2Kaynağı aç
65 Yaş Aylığında Gösterge Rakamı ve Doğum Tarihi Düzeltmesi
2022 sayılı Kanun'un 1. maddesine göre 65 yaş aylığı, 4.387 gösterge rakamının memur aylık katsayısıyla çarpılmasından elde edilen tutardır. Bu yapı nedeniyle aylık miktarı, memur maaş katsayısı her güncellendiğinde otomatik olarak değişir. Güncel katsayı değeri belirlenmeden aylığın kesin tutarı hesaplanamaz.
2022 sayılı Kanun'un 1. maddesi ayrıca şu kuralı koymuştur: 65 yaşın tespitinde nüfus kaydında yapılmış doğum tarihi düzeltmeleri dikkate alınmaz.
65 Yaş Aylığından Engelli Aylığına Geçiş
2022 sayılı Kanun'un 2. maddesi, 65 yaş dolmadan önce engelli aylığı bağlanmış kişilerin aylıklarının aynı şekilde ödenmesine devam edileceğini düzenlemektedir. 1. madde kapsamında 65 yaş aylığı almakta olan kişilerin ise başkasının yardımı olmaksızın hayatını devam ettiremeyecek kadar engelli olduklarını sağlık kurulu raporu ile kanıtlamaları ve 2. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi ile üçüncü fıkrasındaki koşulları taşımaları hâlinde bu bende göre aylık bağlanabilmektedir.
Aylığın Başlangıcı ve Ödeme Biçimi
2022 sayılı Kanun'un 3. maddesine göre aylığın başlangıç tarihi, kişinin Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfına yapacağı yazılı başvuruyu izleyen aybaşıdır. Başvuru öncesi döneme ait bir hak tanınmamaktadır.
Aylıklar Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından belirlenecek gün ve dönemlerde peşin olarak ödenir. Aylığa hak kazanılan tarih ile ilk ödemenin yapıldığı dönem arasındaki süreye ait fark ise defaten ödenir. Peşin ödenen aylıklar, durum değişikliği veya ölüm hâlinde geri alınmaz; ancak muhtaçlık şartının ortadan kalkması durumunda aylık, bu şartın kalktığı tarihi izleyen dönem başından itibaren kesilir.
Aylığın Kesileceği Durumlar
Aylık bağlanmasına esas olan engellilik oranının değişmesi hâlinde aylıklar duruma göre yeniden tespit edilir. Engellilik oranı aylık bağlanması için gereken oranın altına düşen kişilerin aylıkları kesilir. Bunun yanı sıra kişi başına düşen ortalama aylık gelir tutarının belirlenen sınırı aşmaya başlaması da aylığın kesilmesine yol açar. Muhtaçlık hâlinin sona ermesi de aynı sonucu doğurur.
Herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan aylık ya da gelir hakkı kazanılması veya uzun vadeli sigorta kolları bakımından zorunlu sigortalılık kapsamında bir işte çalışmaya başlanması da aylığın kesilmesini gerektiren koşullar arasında düzenlenmektedir. Nafaka bağlanmış ya da nafaka bağlanması mümkün olması ve 2828 sayılı Kanun uyarınca harçlık ödenmesi de aynı sonucu doğurur.
18 Yaş Altı Engellilere Sağlık Güvencesi
2022 sayılı Kanun'un 2. maddesinin 5. fıkrası uyarınca bu Kanun kapsamına giren 18 yaşından küçük engelliler, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 60. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinin (3) numaralı alt bendi kapsamına girenlere ilişkin hükümler çerçevesinde genel sağlık sigortasından yararlandırılır.
Başvuru
Primsiz engelli aylığı için başvuru, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarına yazılı olarak yapılır. 2022 sayılı Kanun'un 3. maddesi başvurunun yazılı biçimde yapılacağını açıkça düzenlemiştir.
Ret Kararına Karşı Dava Yolu
Engelli aylığı talebinin reddedilmesi hâlinde idare mahkemesinde dava açılması mümkündür. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesi idari işlemlere karşı dava açma süresini düzenlemekte olup bu sürenin engelli aylığı ret kararlarına uygulanma biçimi güncel mevzuat metniyle teyit edilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Primsiz engelli aylığı ile malulen emeklilik aylığı aynı rejimde mi güncellenir?
Hayır, iki aylık farklı güncelleme rejimine tabidir. SGK veya Bağ-Kur sigortalılığına dayanan malulen emeklilik aylıkları, primsiz engelli aylığından ayrışan bir güncelleme takvimi ve hesaplama yöntemi izlemektedir. Primsiz engelli aylığı gösterge rakamı ile memur aylık katsayısının çarpımına dayandığından her iki aylık türünde ödeme miktarları farklı dönemlerde ve farklı oranlarda değişebilir.
Sosyal güvenlik aylığı alanlar primsiz engelli aylığı alabilir mi?
Hayır. 2022 sayılı Kanun'un 1. maddesi gereğince herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan, her ne ad altında olursa olsun gelir veya aylık hakkından yararlananlar bu aylıktan yararlanamaz.
Nafaka alan kişi primsiz engelli aylığına başvurabilir mi?
Nafaka bağlanmış veya nafaka bağlanması mümkün olan kişiler 2022 sayılı Kanun kapsamındaki aylıktan yararlanamaz. Bu kural 2022 sayılı Kanun'un 1. maddesinde açıkça düzenlenmiştir.
Muhtaçlık eşiği nasıl belirlenir?
2022 sayılı Kanun'un engelli aylığını düzenleyen 2. maddesi muhtaçlık sınırını hane içinde kişi başına düşen ortalama aylık gelir tutarı üzerinden belirlemektedir. Bu tutarın belirlenen sınırı aşması hâlinde aylık bağlanamaz ya da kesilir. Kanun'un 65 yaş aylığını düzenleyen 1. maddesi ise kişinin ve eşinin gelirleri toplamının kişi başına düşen ortalamasının asgari ücretin aylık net tutarının üçte birini aşmaması koşulunu öngörmektedir. İki hüküm farklı aylık türlerine uygulandığından kişi kapsamları birbirinden ayrışmaktadır; asgari ücretin güncellenmesiyle eşiğin rakamsal karşılığı da değişir.
Primsiz engelli aylığı hangi durumlarda kesilir?
Muhtaçlık hâlinin sona ermesi, kişi başına düşen gelirin belirlenen sınırı aşması, engellilik oranının aylık bağlanması için gereken düzeyin altına düşmesi, herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan aylık ya da gelir hakkı kazanılması, zorunlu sigortalılık kapsamında bir işte çalışmaya başlanması, nafaka bağlanması veya bağlanmasının mümkün hâle gelmesi ve 2828 sayılı Kanun uyarınca harçlık ödenmesi aylığın kesileceği durumlar arasında sayılmaktadır.
Engelli aylığı başvurusu nereye yapılır ve aylık ne zaman başlar?
Başvuru Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarına yazılı olarak yapılır. 2022 sayılı Kanun'un 3. maddesi uyarınca aylık, başvuruyu takip eden aybaşından itibaren işlemeye başlar.
Engelli aylığı ile evde bakım aylığı aynı anda alınabilir mi?
Her iki ödemenin birlikte alınabildiği belirtilmektedir; bunun için her birinin kendi gelir ve rapor şartlarının ayrı ayrı karşılanması gerektiği ifade edilmektedir. Bu kuralın birincil mevzuat dayanağı doğrulanamadığından konuyu kesin olarak aktarmak mümkün değildir.
Yetim aylığı alanlar engelli aylığı da alabilir mi?
2022 sayılı Kanun'un 2. maddesi bu duruma özel bir düzenleme getirmektedir. Bu Kanun kapsamında aylık almaya hak kazanacak biçimde engelli olan ve herhangi bir sosyal güvenlik kurumundan yetim olarak aylık veya gelir almakta olan çocuklardan, aldıkları tutar bu Kanun kapsamında ödenebilecek tutardan düşük olanlara aradaki fark ilgili sosyal güvenlik kurumu tarafından ödenir. Birden fazla sosyal güvenlik kurumundan aylık alanlar ise fark ödemesini yalnızca tercih ettikleri bir kurum üzerinden alabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy