Patentli Ürünün Kullanılması ve Hukuki Kapsamı

Patent Hakkının Tanıdığı Yetkiler ve Koruma Kapsamı

Patent, teknik bir buluşu başvuru tarihinden itibaren genellikle yirmi yıl koruma altına alan mutlak nitelikte bir münhasır haktır. Hak sahibine buluşu üretme, kullanma, satışa sunma, satma ve ithal etme fiilleri üzerinde izin verme veya yasaklama yetkisi tanır. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 85/1 uyarınca patent sahibi; buluşun yeri, teknoloji alanı ve ürünlerin yerli ya da ithal olup olmadığı konusunda herhangi bir ayrım gözetilmeksizin bu haktan yararlanır. 6769 sayılı Kanun m. 85/6 gereğince patent konusu buluş kanunlara, genel ahlaka, kamu düzenine veya genel sağlığa zarar verecek şekilde kullanılamaz.

Sınai mülkiyet terminolojisinde patent konusu ürünün kullanılması, yalnızca nihai tüketici düzeyindeki kullanımı değil, sanayiî veya ticari amaçlı işletilmesini de kapsar. 6769 sayılı Kanun m. 85/2-a uyarınca patent sahibinin izni olmaksızın patent konusu ürünün üretilmesi, satılması, kullanılması, ithal edilmesi veya bu amaçlar için kişisel ihtiyaçtan başka herhangi bir nedenle elde bulundurulmasının önlenmesi talep edilebilir.

Usul Patentleri ve Usulle Elde Edilen Ürünler

Patent koruması yalnızca somut ürünlere değil, yöntem ve süreçlere de tanınır. 6769 sayılı Kanun m. 85/2-b ve c hükümleri doğrultusunda patent konusu olan bir usulün izinsiz kullanılması ile kullanılmasının yasak olduğu bilinen veya bilinmesi gereken usul patentinin kullanılmasının başkalarına teklif edilmesi engellenebilir. Yöntemin izinsiz uygulanması patent ihlali doğurur.

Usul patentinin koruma alanı bu yöntemle doğrudan ulaşılan sonuçlara da uzanır. 6769 sayılı Kanun m. 85/2-ç gereğince patent konusu bir usul ile doğrudan doğruya elde edilen ürünlerin satılması, kullanılması, ithal edilmesi veya bu amaçlarla kişisel ihtiyaçtan başka herhangi bir sebeple elde bulundurulması fiillerinin önlenmesi talep edilebilir. Bu nitelikteki ürünlerin satılması ya da ithali usul patenti ihlali meydana getirir.

Doğrudan, Dolaylı ve Eşdeğer Yolla İhlal Halleri

Patent konusu ürünün hak sahibinden yetki alınmaksızın üretilmesi, kullanılması, satılması, satışa sunulması veya ithali doğrudan patent tecavüzü oluşturur. Bir ürün patent istemlerinde lafzen tarif edilen unsurlarla birebir aynı olmasa dahi, aynı teknik problemi aynı teknik yolla çözen ve aynı neticeyi doğuran eşdeğer bir unsur içerdiğinde eşdeğerlik analiziyle koruma kapsamı lafzın ötesine taşınabilir.

Buluşun uygulanmasını mümkün kılan ve esasını oluşturan unsurların veya araçların yetkisiz kişilere verilmesi dolaylı tecavüz sayılabilir. 6769 sayılı Kanun m. 86/1 uyarınca bu hükmün işletilebilmesi için üçüncü kişilerin bu unsurların buluşu uygulamaya yeterli olduğunu ve bu amaçla kullanılacağını bilmeleri veya durumun yeterince açık olması gerekir. 6769 sayılı Kanun m. 86/2 uyarınca söz konusu unsurlar veya araçlar piyasada her zaman bulunabilen ürünlerse, üçüncü kişiler yetkisiz kişileri fiilleri yapmaya teşvik etmediği müddetçe dolaylı kullanım yasağı uygulanmaz.

Patent Korumasının Kapsamı Dışındaki Yasal İstisnalar

6769 sayılı Kanun m. 85/3-a uyarınca sınai veya ticari bir amaç taşımayan ve özel maksatla sınırlı kalan fiiller patentin sağladığı hakkın kapsamı dışındadır. Bu istisna dar yorumlanır; özel kullanım adı altında fiilen ticari veya mesleki bir çıkar elde ediliyorsa istisna uygulanmaz.

6769 sayılı Kanun m. 85/3-b ve c uyarınca patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiiller ile ilaçların ruhsatlandırılması ve bu amaca yönelik test ve deneyler patent koruma kapsamı dışındadır. Bu çerçevede ruhsat başvurusuna esas oluşturacak test, üretim ve denemeler pazara sürüm niteliği taşımamak şartıyla patent koruma süresi dolmadan önce gerçekleştirilebilir.

6769 sayılı Kanun m. 85/3-ç uyarınca sadece bir reçetenin oluşturulması için eczanelerde yapılan ilaçların seri üretim olmadan hazırlanarak kullanılması ve bu ilaçlara ilişkin fiiller patent hakkı dışındadır. 6769 sayılı Kanun m. 86/3 gereği m. 85/3'ün (a), (b), (c) ve (ç) bentlerinde belirtilen fiilleri gerçekleştirenler patenti kullanmaya yetkili olmayan kişi sayılmaz.

Uluslararası ulaşım araçlarına ilişkin serbestiler de kanunda düzenlenmiştir. 6769 sayılı Kanun m. 85/3-d uyarınca Paris Sözleşmesine taraf devletlerin gemi, uzay aracı, uçak veya kara nakil araçlarının yapımında, çalıştırılmasında veya ihtiyaçlarının karşılanmasında, araçların geçici veya tesadüfi olarak Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde bulunması şartıyla buluşun kullanılması patent kapsamı dışındadır. 6769 sayılı Kanun m. 85/3-e gereğince Milletlerarası Sivil Havacılık Anlaşmasının 27 nci maddesinde öngörülen ve bu hükümlerin uygulandığı bir devletin hava aracı ile ilgili fiiller de patent korumasının haricindedir.

Tarımsal Faaliyetlerde Kullanım Serbestisi

6769 sayılı Kanun m. 85/4 uyarınca hak sahibi tarafından veya izniyle piyasaya sağlanan patentli ürünle tarımsal üretim yapan küçük çiftçiler, hasat sonucu elde ettikleri çoğaltım materyalini bizzat işledikleri arazideki müteakip ekimlerde serbestçe kullanabilir. Bu serbesti 5042 sayılı Kanun hükümlerine tabidir.

6769 sayılı Kanun m. 85/5 uyarınca patent sahibinin izniyle veya meşru ticari yollarla temin edilen patentli damızlık ya da hayvan üreme materyalleri, çiftçiler tarafından kendi tarımsal faaliyetlerinin devamı amacıyla değerlendirilebilir. Bu haktan yararlanma koşulları ve uygulama kuralları yönetmelikle tanzim edilir.

Tükenme İlkesi, Onarım ve Paralel İthalat Riski

6769 sayılı Kanun m. 152/1 uyarınca patent koruması altındaki ürünlerin hak sahibi ya da onayıyla piyasaya sunulmasının ardından bu ürünlere dair gerçekleştirilen fiiller koruma sahasının haricinde kalır. Tükenme ilkesi doğrultusunda somut ürün üzerindeki kontrol hakkı sona erdiğinden alıcı ürünü elinde bulundurabilir, kullanabilir veya devredebilir. Bununla birlikte ilk satışın ülke sınırları içinde yapılması gerektiği yönündeki yaklaşım dolayısıyla paralel ithalat işlemleri ihlal riski barındırabilmektedir.

Tükenme ilkesi yalnızca piyasaya sunulan somut ürünün el değiştirmesine ilişkindir; buluşun yeniden üretilmesi hak sahibinin iznine bağlı kalmayı sürdürür. Tükenme sonrasında ürünü ilk fonksiyonuna döndürmeye yönelik onarım işlemleri genellikle serbest kabul edilirken, ürünü esaslı surette yeniden yapma ve ekonomik ömrünü ötesine taşıma niteliğindeki yeniden üretim fiilleri patent ihlaline yol açabilir.

Önceki Kullanımdan Doğan Hak ve Sınırları

6769 sayılı Kanun m. 87/1 uyarınca patent başvuru tarihinde veya öncesinde buluşu ülke içinde dürüstlük kuralı çerçevesinde kullanan veya kullanım amacıyla ciddi ve gerçek hazırlıklar yapmış kişilere karşı patent sahibinin önleme yetkisi bulunmaz. Bu kişilerin buluşu kullanmayı sürdürmeleri ya da tedbirlere uygun biçimde kullanmaya başlamaları sahip oldukları işletmenin makul ihtiyaçlarını karşılama ölçüsüyle sınırlıdır. Öte yandan bu hak bölgesel veya tesis ölçeğinde de sınırlandırılabilmektedir.

6769 sayılı Kanun m. 87/1 ve 2 hükümleri gereğince önceki kullanımdan doğan hak lisans verilmesi suretiyle genişletilemez ve ancak işletme ile birlikte devredilebilir. Ayrıca bu kişilerce satışa sunulmuş olan ürünlerle ilgili fiiller patentin sağladığı hakkın kapsamı dışındadır.

Lisans Türleri, Zorunlu Lisans ve Patentin Sona Ermesi

Patent hakkı lisans sözleşmeleri yoluyla başkalarına kullandırılabilir. Basit lisansta patent sahibi aynı hakkı başkalarına da verebilir. İnhisari lisans ise belirlenen coğrafya ve pazar için münhasır kullanım hakkı tanır ve aksine bir anlaşma olmadıkça patent sahibi dahi o bölgede patenti bizzat kullanamaz.

Patentin verilmesinden itibaren üç yıl veya patent başvuru tarihinden itibaren dört yıl geçmesine rağmen etkin kullanımın bulunmaması, bağımlı patent ilişkisinin varlığı ya da kamu sağlığı ve ulusal güvenlik gibi üstün yarar durumlarında makul bedel ve amaçla sınırlılık ilkeleri dairesinde zorunlu lisans verilmesi söz konusu olabilir.

Patent koruması yirmi yıllık sürenin dolmasıyla buluşun kamu malı haline gelmesi sonucu sona erer. Yıllık ücretlerin ödenmemesi veya patent sahibinin hakkından feragat etmesi durumunda hak erken sona erebilir. Bunun yanında yenilik, buluş basamağı, sanayiye uygulanabilirlik şartlarının yokluğu ya da açıklık eksikliği gibi hallerde patent geriye etkili olarak hükümsüz kılınabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy