Moda tasarımları, fikri mülkiyet hukukunda güzel sanat eserleri, tescilli veya tescilsiz tasarım koruması ve haksız rekabet hükümleri çerçevesinde çok yönlü bir koruma alanına sahiptir. Buna karşılık 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 82. maddesinin ikinci fıkrasının (ç) bendi gereğince estetik niteliği bulunan mahsuller ile edebiyat ve sanat eserleri buluş niteliğinde sayılmadığından, bu yaratmaların kendileri patent koruması dışında kalmaktadır. Dolayısıyla moda tasarımlarının korunmasında telif, tasarım tescili ve haksız rekabet kuralları esas alınmaktadır.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 82Kaynağı aç
Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu Kapsamında Koruma ve Şartları
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 4. maddesinin birinci fıkrasının 4 numaralı bendi uyarınca tekstil ve moda tasarımları güzel sanat eseri olarak sayılmaktadır. Bununla birlikte her moda tasarımı kendiliğinden eser vasfı kazanmamakta; korumadan yararlanabilmek için tasarımın sahibinin hususiyetini taşıması ve estetik değere sahip olması aranmaktadır.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 4Kaynağı aç
Fikir ve sanat eserlerinde koruma, eserin meydana getirilmesiyle kendiliğinden başlar. Fikir ve Sanat Eserlerinin Kayıt ve Tescili Hakkında Yönetmelik hükümleri doğrultusunda moda tasarımları zorunlu tescile tabi eser kategorisinde bulunmamaktadır. Yapılan tescil veya noter kayıtları hak sahipliği ihdas etmemekte, yalnızca hak sahipliğinin ispatı ve maddi haklardan yararlanma yetkilerinin takibi hususunda kolaylık sağlamaktadır.
5846 sayılı Kanun'un 4. maddesinin son fıkrası uyarınca krokiler, resimler, maketler, tasarımlar ve benzeri eserlerin endüstriyel model ve resim olarak kullanılması, bunların düşünce ve sanat eserleri olma vasıflarını etkilemez. Bu kural gereğince güzel sanat eseri sayılan bir moda tasarımının ticari veya endüstriyel model olarak çoğaltılıp kullanılması telif hukuku korumasını ortadan kaldırmamakta, kümülatif koruma geçerliliğini sürdürmektedir.
Tasarım Hukuku Kapsamında Koruma ve Tescil Usulü
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 55. maddesi uyarınca tasarım; bir ürünün tamamı veya bir kısmı ile süslemesinde yer alan çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme ya da yüzey dokusu özelliklerinin meydana getirdiği görünümdür. Bilgisayar programları hariç tutulmak kaydıyla endüstriyel yolla veya elle üretilen nesneler, birleşik ürünler, ambalajlar, birden çok nesnenin bir arada algılanan sunumları, grafik semboller ve tipografik karakterler ürün olarak kabul edilmektedir. Tasarımlar mevzuat uyarınca tescil edilmiş olması hâlinde tescilli tasarım, ilk kez Türkiye'de kamuya sunulmuş olması hâlinde ise tescilsiz tasarım olarak korunur.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 55Kaynağı aç
Tasarımın tescil yoluyla korunabilmesi için yenilik ve ayırt edicilik özelliklerini taşıması zorunludur. Tescil başvurusunda idari merci yenilik ve ayırt edicilik incelemesini kendiliğinden yürütmemektedir. Bu özelliklerin incelenebilmesi için gerçek hak sahibinin, tasarımın yayını tarihinden itibaren altı aylık süre içinde itirazda bulunması gerekmektedir. Ayrıca tasarım sahipleri, başvuru tarihinden itibaren en çok 30 ay sonrasına kadar yayın erteleme talebinde bulunma imkanına sahiptir. Tasarım mevzuatında modası sık değişen endüstrilere ilişkin ürün başvuruları için daha basit başvuru imkanlarının düzenlenmesi de öngörülmüştür.
Eser Koruması ile Tasarım Koruması Arasındaki Temel Farklar
Telif korumasında hak, eserin yaratılmasıyla kendiliğinden doğarken tasarım mevzuatında tescilli korumadan yararlanabilmek için tescil zorunluluğu bulunmaktadır. Koruma süreleri bakımından da farklı kurallar geçerlidir; tescilli tasarımlarda koruma süresi beşer yıllık dönemler halinde yenilenmek suretiyle en çok 25 yıl olarak uygulanırken, fikir ve sanat eseri kabul edilen moda tasarımlarında koruma süresi eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden sonra 70 yıldır.
Hak sahipliği sıfatı yönünden fikir ve sanat eserlerinde yaratma yeteneği bulunmadığı gerekçesiyle tüzel kişiler eser sahibi olamaz. Tasarım mevzuatında ise tüzel kişiler tasarımcı sıfatını kazanamasalar dahi tescil sayesinde tasarım sahibi olabilmektedir.
Tasarım Hakkının İhlalinde Açılabilecek Davalar ve Haksız Rekabet
Tasarım hakkı ihlal edilen hak sahibi, tecavüzün tespiti, durdurulması, önlenmesi ile şartların oluşması halinde maddi ve manevi tazminat talebinde bulunabilir. Bunun yanı sıra Gümrük Kanunu hükümleri uyarınca ihlal şüphesi taşıyan eşyanın gümrük işlemleri hak sahibinin talebi üzerine veya re'sen durdurulabilir ve mallara el konulabilir.
Moda tasarımının aynı zamanda fikir ve sanat eseri niteliği taşıması durumunda hak sahibi, öncelikle eser sahipliğinin tespitini isteyebileceği gibi tecavüzün tespiti, men'i, ref'i ve maddi-manevi tazminat davaları açabilir. 5846 sayılı Kanun'un 68. maddesi uyarınca hak sahiplerinden yazılı izin almadan eseri işleyen, çoğaltan, yayan veya umuma ileten kişilerden, sözleşme yapılmış olması hâlinde istenebilecek bedelin veya tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlası tazminat olarak talep edilebilir. İzinsiz çoğaltılan kopyalar henüz satışa çıkarılmamışsa hak sahibi kopyaların ve çoğaltma araçlarının imhasını, üretim maliyetini geçmeyecek uygun bir bedelle devrini ya da sözleşme olsaydı talep edilebilecek miktarın üç kat fazlasını talep etme hakkına sahiptir.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 68Kaynağı aç
Moda tasarımı sahipleri, fikir ve sanat eserleri veya sınai mülkiyet hükümlerine dayansın ya da dayanmasın, tescilsiz tasarımların genel hükümler çerçevesinde korunması kuralı dahilinde bu haklara ek olarak haksız rekabet düzenlemelerine de başvurabilir. Haksız rekabet hükümleri, fikri mülkiyet korumasının yanında ikinci derecede tali bir yol teşkil etmemekte; koşulların bulunması halinde kümülatif olarak ve doğrudan birinci derecede uygulanabilmektedir.
Moda tasarımları patent korumasından yararlanabilir mi?
Hayır, mevzuatta estetik niteliği bulunan mahsuller ile edebiyat ve sanat eserleri buluş niteliğinde sayılmadığından moda tasarımları patent hükümleriyle korunamaz.
Her moda tasarımı telif hukuku kapsamında eser kabul edilir mi?
Hayır, her moda tasarımı kendiliğinden eser sayılmaz; tasarımın güzel sanat eseri kabul edilebilmesi için sahibinin hususiyetini taşıması ve estetik değere sahip olması zorunludur.
Tescilli tasarım ile eser arasındaki koruma süreleri nasıl farklılaşır?
Tescilli tasarımlarda koruma beşer yıllık yenilemelerle en çok 25 yıl sürerken, telif kapsamında korunan tasarımlarda koruma süresi eser sahibinin yaşamı boyunca ve vefatından sonra 70 yıldır.
Telif hakkı ihlal edilen moda tasarımcısı rayiç bedelin kaç katını talep edebilir?
İzinsiz çoğaltma veya yayma halinde eser sahibi, 5846 sayılı Kanun'un 68. maddesi uyarınca sözleşme yapılsaydı isteyebileceği bedelin veya rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy