Karşılıklı Edimli Kararlarda İfa ve İcra Sırası

Karşılıklı borç yükleyen bir sözleşmenin ifasını isteyen taraf, sözleşmenin koşullarına ve özelliklerine göre daha sonra ifa etme hakkı yoksa kendi borcunu ifa etmiş ya da ifasını önermiş olmalıdır. Bu kural 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 97. maddesinde yer alır. Taşınır teslimi, taşınmazın tahliye ve teslimi, bir işin yapılması ya da yapılmaması ile para veya teminat borcuna ilişkin ilamlı icra hükümleri kendi usullerini düzenler. Bu hükümlerde karşı edimin önce ifa edilmesini şart koşan ayrı bir sıra bulunmaz. Maddi hukukun ifa kuralı ile icra usulünün emir ve cebri icra adımları aynı hükümde birleştirilmiş değildir.

İfayı isteyen tarafın kendi borcu

Türk Borçlar Kanunu'nun 97. maddesi karşılıklı borç yükleyen sözleşmeyle sınırlıdır. İfayı isteyen tarafın kendi borcunu ifa etmiş veya ifasını önermiş olması, sözleşmenin koşulları ve özellikleri ona daha sonra ifa etme hakkı vermiyorsa aranır. Madde, bu şartın ilam icra dairesine verildikten sonra hangi belgeyle ve hangi aşamada gösterileceğini ayrıca düzenlemez.

Aynı kanunun 98. maddesi ifa sırasından farklı bir durumu düzenler. Taraflardan biri borcunu ifada güçsüzlüğe düşer, özellikle iflas eder veya hakkındaki haciz sonuçsuz kalırsa diğer tarafın hakkı tehlikeye düşebilir. Bu durumda hakkı tehlikeye düşen taraf, karşı edim güvence altına alınıncaya kadar kendi edimini ifadan kaçınabilir. Uygun sürede istediği güvence verilmezse sözleşmeden dönebilir. Güvenli sayılacak sürenin ölçüsü maddede tanımlanmamıştır. Bu hüküm ilamlı icra usulünü düzenlemez.

Hükmün açık yazılması ve açıklanması

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 297. maddesinin ikinci fıkrasına göre hükmün sonuç kısmında, gerekçeye ait söz tekrar edilmeksizin her talep hakkında verilen hüküm ile taraflara yüklenen borçlar ve tanınan haklar sıra numarası altında açık, şüphe ve tereddüt uyandırmayacak biçimde gösterilir.

Hüküm yeterince açık değilse, icrasında tereddüt uyandırıyorsa veya birbirine aykırı fıkralar içeriyorsa, icra tamamlanıncaya kadar taraflardan her biri hükmün açıklanmasını ya da tereddüt veya aykırılığın giderilmesini isteyebilir. Hüküm fıkrasında taraflara tanınan haklar ve yüklenen borçlar bu yolla sınırlandırılamaz, genişletilemez ve değiştirilemez.

Taşınır teslimine ilişkin ilam

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 24. maddesine göre bir taşınırın teslimine dair ilam icra dairesine verilince icra memuru, borçluya yedi gün içinde o şeyin teslimini emreden bir icra emri tebliğ eder. Madde, bu emirden önce alacaklının kendi karşı edimini ifa etmesini ayrıca şart koşmaz.

Borçlu emri hiç tutmaz veya eksik bırakır ve hükmolunan taşınır ya da misli yedinde bulunursa, taşınır elinden zorla alınıp alacaklıya verilir. Yedinde bulunmazsa ilamda yazılı değeri alınır. Bu değer verilmezse ayrıca icra emri tebliğine gerek kalmaksızın haciz yoluyla tahsil olunur.

Taşınırın değeri ilamda yazılı değilse veya ihtilaflıysa icra memuru, haczin yapıldığı tarihteki rayice göre değeri takdir eder. Bu takdir, ilamda yazılı değerin alınmasına ilişkin hükümde değerin yazılı olmaması veya ihtilaflı olması hâline özgüdür.

Taşınmazın tahliye ve teslimi

İcra ve İflas Kanunu'nun 26. maddesine göre taşınmazın tahliye ve teslimine dair ilam icra dairesine verilince icra müdürü, 24. maddedeki şekilde icra emri tebliğ ederek borçluya yedi gün içinde hükmolunan şeyin teslimini emreder. Borçlu taşınmazı işgal etmekteyken bu emre uymazsa ilamın hükmü zorla icra olunur. Zorla icra, borçlunun taşınmazı işgal etmesi ve emre uymaması şartına bağlanmıştır.

Alacaklıya teslim edilen taşınmaza haklı bir sebep olmaksızın tekrar giren borçlu, ayrıca hükme gerek kalmadan zorla çıkarılır. Haklı sebebin nelerden oluştuğu maddenin bu kısmında açıklanmaz.

Taşınmaz içinde bulunup ilama dahil olmayan eşya çıkarılarak borçluya teslim edilir. Borçlu hazır değilse eşya vekiline, ailesi halkından reşit bir kimseye veya müstahdemlerinden reşit bir kimseye tevdi olunur. Bunlardan teslim alınacak kimse bulunmazsa eşya, masrafı ileride borçluya ödetilmek üzere peşin olarak alacaklıdan alınıp emin bir yerde veya alacaklının yedinde saklanır.

İcra dairesinin hemen yapacağı tebligattan sonra borçlu eşyanın bulunduğu yerdeyse beş gün, değilse otuz gün içinde eşyayı almaz veya masrafı ödemezse ya da lüzum görülürse, icra müdürü icra mahkemesinin kararıyla eşyayı satıp satış tutarından masrafı karşılar. Fazla kalan para borçlu adına, Adalet Bakanlığınca çıkarılan yönetmelikte nitelikleri belirlenen bankalardan birine yatırılır. Satış, icra mahkemesi kararına bağlıdır.

Bir işin yapılması veya yapılmaması

İcra ve İflas Kanunu'nun 30. maddesine göre bir işin yapılmasına ilişkin ilam icra dairesine verilince icra memuru, 24. maddedeki şekilde icra emri tebliğ eder. Borçluya, ilamda süre gösterilmişse o sürede, gösterilmemişse işin niteliğine göre belirlenecek başlama ve bitirme zamanlarında işi yapması emredilir. Maddede karşı edimin önce ifasını arayan özel bir şart yoktur.

Borçlu belirlenen sürelerde işe başlamaz veya işi bitirmez, iş başka bir kimse tarafından yapılabilecek nitelikteyse ve alacaklı isterse, gerekli masraf icra memuru tarafından bilirkişiye takdir ettirilir. Alacaklı, bu masrafın ileride hükme gerek kalmaksızın borçludan tahsil edilip kendisine verilmesi için ifaya muvafakat ederse masraf alınıp hükmolunan iş yaptırılır. Muvafakat etmezse ayrıca hükme gerek kalmadan borçlunun yeterli malı haciz edilip paraya çevrilerek iş yaptırılır.

İlam bir işin yapılmamasına ilişkinse hüküm, aynı süreli bir emirle borçluya tebliğ edilir. Emirde, ilam hükmüne aykırılığın 343. maddedeki cezayı gerektirdiği yazılır. Bir işin yapılmasına veya yapılmamasına dair ilam yerine getirildikten sonra borçlu ilam hükmünü ortadan kaldıracak bir eylemde bulunursa, mahkemeden ayrıca hüküm almaya gerek kalmadan önceki ilam hükmü tekrar zorla yerine getirilir.

Para ve teminat ilamı

İcra ve İflas Kanunu'nun 32. maddesine göre para borcuna veya teminat verilmesine dair ilam icra dairesine verilince icra memuru borçluya icra emri tebliğ eder. Emirde 24. maddede yazılanlara ek olarak hükmolunan şeyin cinsi ve miktarı gösterilir ve en geç yedi gün içinde ödenmesi istenir. Madde, karşı edimin depo edilmesini düzenlemez.

Yedi gün içinde borç ödenmez veya hükmolunan teminat verilmezse, icra mahkemesinden ya da istinaf, temyiz veya yargılamanın iadesi yoluyla ait olduğu mahkemeden icranın geri bırakılması kararı getirilmedikçe cebri icra yapılacağı ihtar edilir. Aynı sürede 74. madde uyarınca mal beyanında bulunulması ve beyan yükümlülüğüne aykırılığın sonuçları da ihtar edilir.

İcra emrine itiraz ve geri bırakma

İcra ve İflas Kanunu'nun 33. maddesine göre borçlu, icra emrinin tebliği üzerine yedi gün içinde dilekçeyle icra mahkemesine başvurabilir. Başvuruda borcun zamanaşımına uğradığı, imhal edildiği veya itfa edildiği ileri sürülebilir. Madde, alacaklının kendi karşı edimini ifa ettiğinin hangi belgeyle gösterileceğini ayrıca tanımlamaz.

İtfa veya imhal iddiası yetkili mercilerce re'sen yapılmış veya usulüne göre tasdik edilmiş ya da icra dairesinde, icra mahkemesinde veya mahkeme önünde ikrar olunmuş senetle belgelenirse icra geri bırakılır. İcra emrinin tebliğinden sonraki dönemde tahakkuk etmiş itfa, imhal veya zamanaşımına dayanan geri bırakma istemleri her zaman yapılabilir. Bunlardan itfa veya imhale dayanan istemler mutlaka noterlikçe re'sen yapılmış veya tasdik olunmuş belgelere ya da icra zaptına dayanmalıdır.

İcra mahkemesi geri bırakma talebini reddederse borçlu, istinaf veya temyiz başvuru süresi içinde alacağı karşılayacak nakit veya mahkemenin kabul edeceği taşınır rehin, esham, tahvilat, taşınmaz rehni ya da muteber banka kefaleti göstermek şartıyla kanun yoluna başvurabilir. Borçlunun yeterli malı hacizliyse veya bu süre içinde talebi üzerine haczedilirse teminat aranmaz.

Borçlu olmadığı parayı ödemek zorunda kalan borçlunun, 72. madde uyarınca istirdat davası açarak paranın geri verilmesini isteme hakkı saklıdır.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy