Kamu davasını açma görevi Cumhuriyet savcısına aittir. Soruşturma sonunda toplanan deliller suçun işlendiği konusunda yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı iddianame düzenler; yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememişse veya kovuşturma olanağı bulunmuyorsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Her iki karar da Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 170 ile 172. maddeleri arasında düzenlenen usul kurallarına tabidir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 170Kaynağı aç
tarafından yerine getirilir.
(2) Soruşturma evresi sonunda toplanan deliller, suçun işlendiği
hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa; Cumhuriyet savcısı, bir iddianame
düzenler.
(3) Görevli ve yetkili mahkemeye hitaben düzenlenen iddianamede;
a) Şüphelinin kimliği,
b) Müdafii,
c) Maktul, mağdur veya suçtan zarar görenin kimliği,
d) Mağdurun veya suçtan zarar görenin vekili veya kanunî temsilcisi,
e) Açıklanmasında sakınca bulunmaması halinde ihbarda bulunan kişinin
kimliği,
f) Şikâyette bulunan kişinin kimliği,
g) Şikâyetin yapıldığı tarih,
h) Yüklenen suç ve uygulanması gereken kanun maddeleri,
i) Yüklenen suçun işlendiği yer, tarih ve zaman dilimi,
j) Suçun delilleri,
k) Şüphelinin tutuklu olup olmadığı; tutuklanmış ise, gözaltına alma ve
tutuklama tarihleri ile bunların süreleri,
Gösterilir.
(4) İddianamede, yüklenen suçu
oluşturan olaylar, mevcut delillerle ilişkilendirilerek açıklanır; yüklenen
suçu oluşturan olaylar ve suçun delilleriyle ilgisi bulunmayan bilgilere yer
verilmez.[64]
(5) İddianamenin sonuç kısmında, şüphelinin sadece aleyhine olan hususlar
değil, lehine olan hususlar da ileri sürülür.
(6) İddianamenin sonuç kısmında, işlenen suç dolayısıyla ilgili kanunda
öngörülen ceza ve güvenlik tedbirlerinden hangilerine hükmedilmesinin
istendiği; suçun tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, ilgili
tüzel kişi hakkında uygulanabilecek olan güvenlik tedbiri açıkça belirtilir.
Kamu davasını açmada takdir yetkisi
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 172Kaynağı aç
kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi
veya kovuşturma olanağının bulunmaması hâllerinde kovuşturmaya yer olmadığına
karar verir. Bu karar, suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya
sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir. Kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii
gösterilir.
(2) (Değişik: 2/1/2017-KHK-680/10 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/9
md.) Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verildikten sonra kamu
davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe
ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince bir karar verilmedikçe, aynı fiilden
dolayı kamu davası açılamaz.
(3) (Ek: 11/4/2013-6459/19 md.) Kovuşturmaya yer olmadığına dair
kararın etkin soruşturma yapılmadan verildiğinin Avrupa İnsan Hakları
Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi veya bu karar aleyhine
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılan başvuru hakkında dostane çözüm ya da
tek taraflı deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi üzerine, kararın
kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde talep edilmesi hâlinde yeniden
soruşturma açılır.[66]
Cumhuriyet savcısının kararına itiraz[67][68]
İddianamenin düzenlenmesi
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 170. maddesinin birinci fıkrası kamu davasını açma görevini Cumhuriyet savcısına verir. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre soruşturma evresinin sonunda toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı bir iddianame düzenler. Kanun, yeterli şüphenin hangi delil türüyle veya hangi yoğunlukta oluşacağını bu fıkrada ayrıca tanımlamamıştır; değerlendirme soruşturma sonunda toplanan deliller üzerinden yapılır.
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve bildirimi
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 172. maddesinin birinci fıkrası iki hali düzenler: kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi ve kovuşturma olanağının bulunmaması. Bu iki halden birinin gerçekleşmesi üzerine Cumhuriyet savcısı kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Fıkra, kovuşturma olanağını kaldıran sebepleri tek tek saymaz.
172. maddenin birinci fıkrası, kararı suçtan zarar görene ve daha önce ifadesi alınmış ya da sorguya çekilmiş şüpheliye ulaştırmayı öngörür. Kararın içeriğinde itiraz hakkının, bu hakkın süresinin ve başvurulacak merciin yer alması da aynı fıkrada aranır. Şüpheli bakımından bildirim, fıkrada sayılan bu iki işlemden birini geçirmiş olanla sınırlıdır.
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildikten sonra aynı fiilden kamu davası açılabilmesi iki koşulun birlikte gerçekleşmesine bağlıdır: kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmesi ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince karar verilmesi. Bu düzenleme 172. maddenin ikinci fıkrasında yer almaktadır.
AİHM kararına dayalı yeniden soruşturma
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 172. maddesinin üçüncü fıkrası, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın etkin soruşturma yapılmadan verildiğinin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi ya da bu karar aleyhine yapılan başvuru hakkında dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi üzerine yeniden soruşturma açılmasına imkân tanır. Bunun için kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde talepte bulunulması gerekir.
Etkin pişmanlık ve şahsi cezasızlık halleri
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 171. maddesinin birinci fıkrası, cezayı kaldıran şahsi sebep olarak etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanmasını gerektiren koşulların veya şahsi cezasızlık sebebinin varlığı halinde Cumhuriyet savcısına kovuşturmaya yer olmadığı kararı verme imkânı tanır. Fıkra bu kararı 'verebilir' şeklinde düzenlediğinden, söz konusu koşulların varlığı kararı zorunlu kılmaz.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 171Kaynağı aç
(1) Cezayı kaldıran şahsî sebep olarak etkin pişmanlık hükümlerinin
uygulanmasını gerektiren koşulların ya da şahsî cezasızlık sebebinin varlığı
halinde, Cumhuriyet savcısı kovuşturmaya yer olmadığı kararı verebilir.
(2) (Değişik:17/10/2019-7188/19 md.) Uzlaştırma ve önödeme
kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere, Cumhuriyet savcısı, üst sınırı üç yıl
veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı, yeterli
şüphenin varlığına rağmen, kamu davasının açılmasının beş yıl süre ile
ertelenmesine karar verebilir. Suçtan zarar gören veya şüpheli, bu karara 173
üncü madde hükümlerine göre itiraz edebilir.
(3) Kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilebilmesi için;[65]
a) Şüphelinin daha önce kasıtlı bir suçtan dolayı hapis cezası ile mahkûm
olmamış bulunması,
b) Yapılan soruşturmanın, kamu davası açılmasının ertelenmesi halinde
şüphelinin suç işlemekten çekineceği kanaatini vermesi,
c) Kamu davası açılmasının ertelenmesinin, şüpheli ve toplum açısından
kamu davası açılmasından daha yararlı olması,
d) Suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı ve Cumhuriyet savcısı
tarafından tespit edilen zararın, aynen iade, suçtan önceki hale getirme veya
tazmin suretiyle tamamen giderilmesi,
koşullarının birlikte gerçekleşmesi gerekir.
(4) Erteleme süresi içinde kasıtlı bir suç işlenmediği takdirde,
kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Erteleme süresi içinde kasıtlı bir
suç işlenmesi halinde kamu davası açılır. Erteleme süresince zamanaşımı
işlemez.
(5) Kamu davasının açılmasının ertelenmesine ilişkin kararlar, bunlara
mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar, ancak bir soruşturma veya
kovuşturmayla bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme
tarafından istenmesi halinde, bu maddede belirtilen amaç için kullanılabilir.
(6) (Ek:17/10/2019-7188/19 md.) Bu madde hükümleri;
a) Suç işlemek için örgüt kurmak, yönetmek veya örgüte üye olmak suçları
ile örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar,
b) Kamu görevlisi tarafından görevi sebebiyle veya kamu görevlisine karşı
görevinden dolayı işlenen suçlar ile asker kişiler tarafından işlenen askerî
suçlar,
c) Cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlar,
hakkında uygulanmaz.
İKİNCİ
BÖLÜM
Kovuşturmaya
Yer Olmadığına Dair Karar, İtiraz ve İddianamenin İadesi
Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar
Kamu davasının açılmasının ertelenmesi: koşullar ve kapsam dışı suçlar
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 171. maddesinin ikinci fıkrası, uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere, üst sınırı üç yıl veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlarda yeterli şüphe bulunsa bile kamu davasının açılmasının beş yıl süreyle ertelenmesine karar verilebileceğini düzenler.
Ertelemenin verilebilmesi, 171. maddenin üçüncü fıkrasında aranan koşulların bir arada bulunmasına bağlıdır. Bu koşullar; şüphelinin kasıtlı suçtan hapis cezasıyla mahkûm olmaması, erteleme halinde suçtan çekineceği kanaatinin oluşması, ertelemenin daha yararlı görülmesi ve tespit edilen zararın tamamen giderilmesidir.
171. maddenin altıncı fıkrası, erteleme hükümlerinin üç grup bakımından uygulanmayacağını belirtir. Bunlar örgüt kurma, yönetme veya örgüte üyelik ile örgüt faaliyeti içinde işlenen suçlar; kamu görevlisinin görevi nedeniyle işlediği ya da kamu görevlisine karşı görevi dolayısıyla işlenen suçlar ve asker kişilerin askerî suçları; ayrıca cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlardır. Bu sınır, uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçların ikinci fıkradaki ayrık durumuna ek olarak uygulanır.
Erteleme kararına itiraz ve sonuçları
Suçtan zarar gören veya şüpheli, erteleme kararına 173. maddedeki usulle itiraz edebilir. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 171. maddesinin ikinci fıkrası bu itiraz hakkını her iki kişi yönünden de açıkça öngörmektedir.
Erteleme süresi içinde kasıtlı bir suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Süre içinde kasıtlı bir suç işlenirse kamu davası açılır. Erteleme süresince zamanaşımı işlemez. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 171. maddesinin dördüncü fıkrası kasıtlı suçtan söz etmekte; taksirli suç işlenmesinin sonucunu ayrıca düzenlememektedir.
Kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz usulü
İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir. Sulh ceza hâkimliği istemi yerinde bulursa Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyerek mahkemeye verir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 173Kaynağı aç
dair kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde, bu
kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza
mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir.[69]
(2) İtiraz dilekçesinde, kamu davasının açılmasını gerektirebilecek
olaylar ve deliller belirtilir.
(3) (Değişik: 18/6/2014-6545/71 md.)
Sulh ceza hâkimliği, kararını vermek için soruşturmanın genişletilmesine
gerek görür ise bu hususu açıkça belirtmek suretiyle, o yer Cumhuriyet
başsavcılığından talepte bulunabilir; kamu davasının açılması için yeterli
nedenler bulunmazsa, istemi gerekçeli olarak reddeder; itiraz edeni giderlere
mahkûm eder ve dosyayı Cumhuriyet savcısına gönderir. Cumhuriyet savcısı,
kararı itiraz edene ve şüpheliye bildirir.
(4) (Değişik: 25/5/2005 – 5353/26 md.) Sulh ceza hâkimliği istemi
yerinde bulursa, Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyerek mahkemeye verir.
(5) Cumhuriyet savcısının kamu davasının açılmaması hususunda takdir
yetkisini kullandığı hâllerde bu madde hükmü uygulanmaz.
(6) (Değişik: 2/1/2017-KHK-680/11 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/10
md.) İtirazın reddedilmesi halinde aynı fiilden dolayı kamu davası
açılabilmesi için 172 nci maddenin ikinci fıkrası uygulanır.
İddianamenin iadesi
173. maddenin üçüncü fıkrasına göre sulh ceza hâkimliği, kamu davası açılması için yeterli neden görmezse istemi gerekçesiyle reddeder. Ret kararıyla birlikte itiraz eden giderlere mahkûm edilir ve dosya Cumhuriyet savcısına gönderilir. Savcı, bu kararı itiraz edene ve şüpheliye duyurur.
173. maddenin beşinci fıkrası, Cumhuriyet savcısının kamu davasını açmama yönünde takdir yetkisini kullandığı hallerde 173. madde hükmünün uygulanmayacağını söyler. Fıkra, bu takdirin 171. maddedeki hangi hale ilişkin olduğunu ayrıca tanımlamaz. Buna karşılık 171. maddenin ikinci fıkrası, erteleme kararına suçtan zarar görenin veya şüphelinin 173. maddedeki usulle itiraz edebileceğini düzenler. Bu iki düzenleme birlikte okunmalı; takdir yetkisinin ertelemeyi kapsayıp kapsamadığı metinden tek sonuca bağlanmamalıdır.
İtirazın reddedilmesi halinde aynı fiilden kamu davası açılabilmesi için 172. maddenin ikinci fıkrası uygulanır. Dolayısıyla yeni ve yeterli şüphe oluşturacak delil ile sulh ceza hâkimliği kararı şartı yeniden devreye girer.
Sık sorulan sorular
Kamu davasını kim açar?
Kamu davasını açma görevi Cumhuriyet savcısına aittir. Soruşturma sonunda toplanan deliller suçun işlendiği konusunda yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı iddianame düzenler.
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı hangi hallerde verilir?
Kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması halinde Cumhuriyet savcısı kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Bunların yanı sıra etkin pişmanlık ya da şahsi cezasızlık sebebinin varlığı halinde de savcı bu kararı verebilir; ancak bu son halde karar zorunlu değil, takdire bağlıdır.
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı kime bildirilir?
Bildirim, suçtan zarar görene ve daha önce ifadesi alınmış ya da sorguya çekilmiş şüpheliye yapılır. Kararda itiraz hakkının, süresinin ve merciinin gösterilmesi de gerekir. Fıkra, henüz ifadesi alınmamış veya sorguya çekilmemiş şüpheliyi bildirim bakımından ayrıca saymaz.
Aynı fiil için kamu davası yeniden açılabilir mi?
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildikten sonra, yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince karar verilmedikçe aynı fiilden kamu davası açılamaz. Bu iki koşul birlikte aranır.
Kamu davasının açılması ertelenebilir mi, koşulları nelerdir?
Uzlaştırma ve önödeme kapsamı dışında kalan ve üst sınırı üç yıl veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlarda, yeterli şüpheye rağmen kamu davasının açılması beş yıl süreyle ertelenebilir. Bunun için dört koşulun birlikte gerçekleşmesi gerekir: şüphelinin daha önce kasıtlı suçtan hapis cezası almamış olması, soruşturmanın erteleme halinde şüphelinin suç işlemekten çekineceği kanaatini vermesi, ertelemenin kamu davası açılmasından daha yararlı olması ve suçun yol açtığı zararın tamamen giderilmesi.
Erteleme hangi suçlara uygulanmaz?
Uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçların yanı sıra, örgüt kurmak, yönetmek veya örgüte üye olmak suçları ile örgüt faaliyeti kapsamındaki suçlar; kamu görevlisi tarafından görevi nedeniyle veya kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen suçlar ile asker kişiler tarafından işlenen askerî suçlar; cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlar erteleme hükümlerinin dışında kalır.
Erteleme süresi sonunda ne olur?
Erteleme süresi içinde kasıtlı bir suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Süre içinde kasıtlı bir suç işlenirse kamu davası açılır. Erteleme süresince zamanaşımı işlemez. Kanun taksirli suç işlenmesinin sonucunu bu fıkrada ayrıca düzenlememektedir.
İtiraz reddedilirse ne olur?
Sulh ceza hâkimliği kamu davasının açılması için yeterli neden bulunmazsa istemi gerekçeli olarak reddeder, itiraz edeni giderlere mahkûm eder ve dosyayı Cumhuriyet savcısına gönderir. İtirazın reddinden sonra aynı fiilden kamu davası açılabilmesi yine 172. maddenin ikinci fıkrasındaki yeni delil ve sulh ceza hâkimliği kararı koşullarına bağlıdır.
AİHM kararı sonrası yeniden soruşturma açılabilir mi?
Kovuşturmaya yer olmadığı kararının etkin soruşturma yapılmadan verildiğinin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi ya da dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi üzerine, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde talepte bulunulması halinde yeniden soruşturma açılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy