4857 sayılı İş Kanunu'nun 25. maddesi, süresi belirli olsun veya olmasın, yalnızca maddede yazılı hâllerde iş sözleşmesinin sürenin bitiminden önce ya da bildirim süresi beklenmeksizin feshedilebilmesini düzenler. İşçinin işyerine sarhoş yahut uyuşturucu madde almış olarak gelmesi ya da işyerinde bu maddeleri kullanması bu hâller arasındadır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 28. maddesinin birinci fıkrası da işyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmeyi ve işyerinde alkollü içki veya uyuşturucu madde kullanmayı yasaklar.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 25Kaynağı aç
6331 sayılı İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ KANUNU m. 28Kaynağı aç
Yasak ve haklı fesih hâli
İş Kanunu'nun 25. maddesinin ikinci fıkrasının (d) bendi, işyerine sarhoş yahut uyuşturucu madde almış olarak gelmeyi ya da işyerinde bu maddeleri kullanmayı ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller arasında sayar. Bent, bu hâlin varlığını esas alır; metni test yaptırmayı, numune almayı veya belirli bir ölçüm sonucunu düzenlemez.
6331 sayılı Kanun'un 28. maddesinin birinci fıkrasındaki yasak hem işyerine bu hâlde gelmeyi hem de işyerinde alkollü içki veya uyuşturucu madde kullanmayı kapsar. Aynı maddenin ikinci fıkrası, işverene işyeri eklentilerinden sayılan kısımlarda hangi hâl, zaman ve şartlarda alkollü içki içilebileceğini belirleme yetkisi verir. Bu yetki alkollü içkiyle sınırlıdır.
28. maddenin üçüncü fıkrasında sayılan çalışanlar için alkollü içki kullanma yasağı uygulanmaz. Fıkra uyuşturucu madde yasağını kaldırmaz; alkollü içki yönünden tanınan istisna uyuşturucu maddeye aynı sonuçla uygulanamaz.
Derhal fesih hakkının kullanılması, işçinin alkol veya uyuşturucu madde alarak işyerine geldiğinin ya da bu maddeleri işyerinde kullandığının somut delillerle gösterilmesine bağlanan bir değerlendirmeye konu olur. Bu, madde metninde ayrıca tanımlanmış bir ispat ölçüsü değildir.
Fesih ve yargı yolu
İşçi, feshin 25. maddedeki bentlerde öngörülen sebeplere uygun olmadığını ileri sürerek 18, 20 ve 21. maddeler çerçevesinde yargı yoluna başvurabilir. Bu hüküm, 25. maddeye dayanan feshi kendiliğinden yargı yolu dışında bırakmaz. Başvurunun şartları ve davanın nasıl sonuçlanacağı bu fıkrada gösterilmez.
Rıza, bilgilendirme ve vücut bütünlüğü
Uyuşturucu testinin istenebilmesi, meşru bir amacın ve işçinin önceden alınmış rızasının bulunmasına bağlanır. İşveren, meşru amacı ve çalışanın muvafakati olmadan işçiyi teste gönderemez. Bu şartlar, 25. maddedeki fesih hâlinin veya 28. maddedeki yasağın yerini alan ayrı bir kanun hükmü değildir.
Testten önce yöntemin, amacın ve risklerin bildirilmesi ile sonuç hakkında bilgilendirilme ve sonuca itiraz, teste bağlanan hususlar olarak ele alınır. Bunlar 25 ve 28. maddelerde düzenlenmiş bir usul değildir.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 17. maddesine göre herkes yaşama hakkının yanında maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı hâller dışında kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz; kişi rızası olmadan bilimsel ve tıbbi deneylere tabi tutulamaz.
2709 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI m. 17Kaynağı aç
İşverenin meşru menfaatleri ile işçinin kişilik hakları arasında denge kurulması, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8. maddesi yönünden belirtilen bir ölçüdür. Sözleşme metni bu dengeyi işyerindeki teste özgü bir hüküm olarak düzenlemez.
Test sonucu kişinin sağlık verilerini oluşturduğundan, kişisel veri niteliğindeki bu verilere ulaşılması için işçinin açık rıza vermesi gerekir. İşveren testi yaptırırken ölçülülük ilkesine uygun hareket etmelidir.
İşe giriş, şüphe ve riskli işler
İşe girişte test, yapılan işin niteliği ile iş sağlığı ve güvenliği bakımından gerekliyse ve meşru amaç ispat edilerek istenebilir. Bu değerlendirme testi her işçi için yapılmasını kabul etmez. İş sözleşmeleri ve işyerine ait iç yönetmeliklerde durumun sınırlarının belirlenmesi de ön koşul olarak gösterilir.
Buna ilişkin kuvvetli bir şüphe varsa işverenin işçiyi alkol ve uyuşturucu testine göndermesi mümkün görülür.
Uçak, gemi, metro ve tren gibi toplu taşıma araçlarını kullananlar ile yüksek risk içeren nükleer santrallerde çalışanlar, güvenlik gerekçesiyle test yapılabilecek kişiler arasında örneklenir. Bu örnekler kanunda sayılmış bir istisna listesi değildir. Tüm işçiler bakımından test uygulanmasında işverenin korunmaya değer bir menfaati hukuken kabul edilmez.
Genel işlem şartı niteliğinde sözleşmeye alınan hükümlerin işçi bakımından bağlayıcı olabilmesi, işverenin uyuşturucu testi hakkında ayrıntılı bilgi vermesine ve işçinin bu hükümleri kabul etmesine bağlıdır. Sözleşmede hüküm yoksa işçi, meşru amaçlı teklife rağmen teste zorlanamaz.
Kararlarda olayın sınırları
Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin E. 2018/2820, K. 2018/21316 sayılı kararında, alkol ve psikoaktif madde kontrolü prosedürüne aykırılık hakkında yeterli şüphe bulunan işçiyi çalıştırmaya devam etmek işverenden beklenemez. Sözleşmenin devamı çekilmez hâle geldiği, feshin şüphe feshinin şartlarını taşıdığı ve geçerli nedene dayandığı kabul edilmiştir. Daire, bölge adliye mahkemesi ile ilk derece mahkemesinin kararlarını bozarak ortadan kaldırmış ve davacının açtığı davanın reddine karar vermiştir. Sonuç bu dosyadaki şüphe ve prosedür aykırılığıyla sınırlıdır.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2018/2820, K. 2018/21316Kaynağı aç
Yargıtay 22. Hukuk Dairesinin E. 2014/30559, K. 2016/2891 sayılı kararında, fesih tarihi itibarıyla uygulanmakta olan 4857 sayılı İş Kanunu'nun mülga 84. maddesi uyarınca işyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmenin ve işyerinde alkollü içki ya da uyuşturucu madde kullanmanın yasak olduğu belirtilmiştir. Restoranda çalışan işçinin diğer iki çalışanla dışarıdan alkollü içecek getirip içtiği dosya kapsamı ve tanık beyanlarıyla sabit görülmüş, işveren feshinin haklı sebebe dayandığı kabul edilmiştir. Karar yerel hükmü bozmakla sınırlıdır; yeni bir ret hükmü kurmaz ve uyuşturucu testi usulünü değil işyerinde alkollü içecek tüketimini ele alır.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2014/30559, K. 2016/2891Kaynağı aç
4857 sayılı İş Kanunu'nun 84. maddesi mülga olarak gösterilir. Anılan karardaki yollama, fesih tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan bu maddeye ilişkindir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 84Kaynağı aç
Yargıtay 22. Hukuk Dairesinin E. 2012/612, K. 2012/16324 sayılı kararında, 25. maddenin ikinci fıkrasının (d) bendi uyarınca işçinin aynı Kanun'un 84. maddesine aykırı davranması haklı sebeple derhal fesih sebebi olarak ifade edilmiştir. Aynı kararda feshe konu tespitlerdeki alkol miktarının oldukça düşük olduğu, işçinin işyerine sarhoş gelmediği ve işyerinde alkollü içki kullanmadığı kabul edilmiştir. Bu nedenle fesih anılan bent kapsamında haklı sebebe dayanmamıştır. Karar her ölçüm için genel bir eşik kurmaz.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2012/612, K. 2012/16324Kaynağı aç
Aynı dosyada ilk yazılı uyarıyı izleyen on iki ay içinde, incelenen işyeri alkol ve uyuşturucu prosedürünün disiplin kuruluna sevk için öngördüğü iki kez daha ihlal koşulu gerçekleşmemiştir. Yalnız bu yönden bakıldığında fesih haklı sebebe dayanmadığı gibi geçerli sebebe de dayanmamaktadır. Kararda karşılaştırılan toplu iş sözleşmesi ile prosedür bakımından da işçi aleyhine hüküm kabul edilmediğinden fesih bu sözleşme yönünden haklı ve geçerli sebebe dayalı sayılmamıştır. Bu kabuller o prosedüre, ihlal tarihlerine ve karşılaştırılan hükümlere özgüdür.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi bu dosyada yerel mahkemenin kararını bozarak ortadan kaldırmış ve işverence yapılan feshin geçersizliğine hükmetmiştir. Yerel mahkemenin önceki ret sonucu dairenin benimsediği sonuç değildir.
Sık sorulan sorular
İşveren her işçiden uyuşturucu testi isteyebilir mi?
Hayır. Tüm işçiler bakımından test uygulanmasında işverenin korunmaya değer bir menfaati hukuken kabul edilmez. Meşru amaç ve işçinin önceden alınmış rızası olmadan işveren testi isteyemez.
İşyerinde uyuşturucu madde kullanmak yasak mıdır?
Evet. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 28. maddesinin birinci fıkrası, işyerine uyuşturucu madde almış olarak gelmeyi ve işyerinde uyuşturucu madde kullanmayı yasaklar.
Alkollü içki istisnası uyuşturucu yasağını kaldırır mı?
Hayır. 6331 sayılı Kanun'un 28. maddesinin üçüncü fıkrasındaki istisna alkollü içki kullanma yasağına ilişkindir. Metin bu istisnanın uyuşturucu madde yasağını kaldırdığını yazmaz.
Haklı fesih yargı yolunu kapatır mı?
Hayır. İşçi, feshin 4857 sayılı İş Kanunu'nun 25. maddesindeki bentlerde öngörülen sebeplere uygun olmadığını ileri sürerek 18, 20 ve 21. maddeler çerçevesinde yargı yoluna başvurabilir. Hüküm başvurunun sonucunu belirlemez.
Düşük alkol ölçümü her zaman haklı fesih midir?
Hayır. Yargıtay 22. Hukuk Dairesinin E. 2012/612, K. 2012/16324 sayılı kararında miktarın oldukça düşük olduğu, işçinin işyerine sarhoş gelmediği ve işyerinde alkollü içki kullanmadığı kabul edilerek feshin haklı sebebe dayanmadığı belirtilmiştir. Sonuç o dosyadaki tespitlere özgüdür.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

