İnsani İkamet İzni Şartları, Kapsamı ve Başvuru Usulü

İnsani İkamet İzninin Hukuki Niteliği

İnsani ikamet izni, hakkında sınır dışı etme veya ülkeye giriş yasağı kararı alınmış olsa dahi Türkiye'den ayrılması mümkün ya da makul olmayan yabancılara zorunlu hallerde verilebilen bir ikamet izni türüdür. İkamet izninin düzenlenmesi kural olarak yabancının talebine bağlı bulunmakla birlikte, insani ikamet izni ilgilinin talebi olmasa dahi yetkili makamlar tarafından resen düzenlenebilir.

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 46. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, kanunda belirtilen özel hallerde diğer ikamet izinlerinin verilmesindeki şartlar aranmaksızın insani ikamet izni verilebilir ve bu izinler uzatılabilir. İznin valiliklerce verilmesi ve uzatılması, Bakanlıkça belirlenen sürelerle sınırlı kalınması ve Genel Müdürlüğün onayının alınması şartına bağlıdır. Diğer ikamet izni türlerinden birini almak için kanunda aranan şartları taşıyan yabancılara ise Kanun'un 46. maddesindeki hallerden birine girseler dahi kural olarak insani ikamet izni verilmemektedir.

İnsani İkamet İzni Verilmesini Gerektiren Özel Haller

6458 sayılı Kanun'un 46. maddesinde insani ikamet izninin düzenlenebileceği durumlar belirlenmiştir. Bu kapsamda; çocuğun yüksek yararının gözetilmesi gereken hallerde, haklarında sınır dışı veya ülkeye giriş yasağı bulunmasına rağmen Türkiye'den çıkışları sağlanamayan ya da ayrılmaları makul ve mümkün görülmeyen yabancılara bu izin tanınabilir. Ayrıca Kanun'un 55. maddesi uyarınca haklarında sınır dışı kararı tesis edilemeyen kişilere de insani ikamet izni verilebilir.

Kanun'un 53., 72. ve 77. maddelerine göre yapılan işlemlere karşı yargı yoluna başvurulduğunda veya başvuru sahibinin ilk iltica ülkesi ya da güvenli üçüncü ülkeye geri gönderilmesi işlemleri devam ettiği sürece insani ikamet izni verilebilmektedir. Bunun yanı sıra acil nedenlerle veya ülke menfaatlerinin korunması ile kamu düzeni ve kamu güvenliği açısından Türkiye'ye girişine ve kalmasına izin verilmesi gereken yabancıların diğer ikamet izinlerini almalarına engel durumlarının bulunması halinde veya olağanüstü durumlarda da bu izin tanınabilir.

Çocuğun üstün yararı gerekçesiyle insani ikamet izni yalnızca yabancı çocuğa değil, diğer ikamet izinlerinden yararlanamayan anne veya babasına da verilebilir.

Uluslararası koruma başvuru ve statü sahipleri açısından, 6458 sayılı Kanun'un 80. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi uyarınca yargılama süreci tamamlanana kadar ülkede kalış hakkı tanınmaktadır. Buna karşılık aynı Kanun'un 54. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, Kanun'un 54. maddesinin birinci fıkrasının (b), (d) ve (k) bentleri kapsamındaki yabancılar hakkında uluslararası koruma işlemlerinin her aşamasında sınır dışı etme kararı alınabilmektedir.

Başvuru Usulü ve Sağlık Raporu Şartı

İnsani ikamet izni başvurusu e-ikamet online sistemi ve randevu üzerinden yapılamaz. Başvurunun yabancı veya vekili tarafından hazırlanan dosya ile doğrudan ilgili İl Göç İdaresi Müdürlüğüne yazılı ve fiziki olarak sunulması gerekir. Başvuru sonucu da çevrim içi sistemlerden sorgulanamamakta; yabancının bizzat veya vekili olan avukat aracılığıyla Göç İdaresi Müdürlüğüne fiziken müracaat etmesi suretiyle öğrenilmektedir.

Sağlık gerekçesiyle insani ikamet iznine başvurulabilmesi için kamu hastanelerinden temin edilmiş, karekodlu ve barkodlu sağlık raporunda seyahat etmesinin riskli olduğunun açıkça belirtilmesi zorunludur. Özel hastanelerden alınan raporlar kabul edilmemektedir. Öte yandan gerekli yasal koşulların bulunması halinde, yabancının geçmiş dönemdeki ikamet süresi ihlalinden kaynaklanan harç borcunu ödememiş olması insani ikamet izni verilmesine engel teşkil etmez.

6458 sayılı Kanun'un 46. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu izne hak kazanan yabancıların izin belgesinin verildiği günden başlayarak en geç yirmi iş günü içerisinde adres kayıt sistemine tescil yaptırmaları zorunlu tutulmuştur.

İznin Süresi, Uzatma Başvurusu ve Yasal Kalış Hakkı

6458 sayılı Kanun'un 46. maddesi ile ilgili yönetmelik hükümleri gereğince insani ikamet izinleri her defasında en fazla bir yıllık süreyle verilir. İznin uzatılmasına ilişkin başvuruların, ikamet izni süresinin dolmasına 60 gün kalmasından itibaren ve her koşulda izin süresi dolmadan önce valiliklere yapılması gerekmektedir. Uzatılan izinler önceki izin süresinin bitim tarihinden itibaren başlatılır.

İkamet iznini uzatma başvurusunda bulunan yabancıya harca tabi olmayan bir belge verilir. Bu yabancılar, ikamet izin süreleri sona ermiş olsa dahi başvuruları hakkında karar verilinceye kadar verilen bu belgeyle Türkiye'de yasal olarak ikamet edebilirler.

Ret ve İptal Kararlarına Karşı İtiraz ile Dava Yolu

İnsani ikamet izni iptal edilen veya uzatma talebi reddedilen yabancılar Türkiye'yi terke davet edilir. Kendilerine tanınan süre içinde ülkeyi terk etmeyen yabancılar hakkında sınır dışı etme işlemi uygulanır.

İnsani ikamet izninin reddi veya iptali kararlarına karşı, idari dava açılmadan önce 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 11. maddesi kapsamında valilik il göç idaresi müdürlüğüne veya Göç İdaresi Genel Müdürlüğüne itiraz edilebilir. Bu başvuru işlemeye başlayan dava açma süresini durdurur; 60 gün içinde bir cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır. İnsani ikamet izni başvurusu veya uzatılmasının reddedilmesi halinde idari yargıda valiliğe karşı yetkili İdare Mahkemesinde dava açılması gerekir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy