Sosyal medya etkileyicilerinin zayıflama kahvesi, bromelain veya benzeri takviye edici gıdalara ilişkin gerçekleştirdikleri tanıtımlar; hem idari yaptırımlara hem de zarara uğrayan tüketicilere karşı hukuki sorumluluğa tabidir. Ticari iş birliğinin gizlenmesi, kullanılmayan bir ürünün deneyimlenmiş gibi sunulması ya da mevzuatın yasakladığı sağlık beyanlarının kullanılması; 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında aldatıcı reklam ve haksız ticari uygulama teşkil eder. Tüketici ile doğrudan satış sözleşmesi kurmayan tanıtımcıya karşı ayıplı mal hükümleri ileri sürülemese de kusurlu ve gerçeğe aykırı açıklamalarla meydana gelen zararlar Türk Borçlar Kanunu'nun haksız fiil hükümleri çerçevesinde tazminat yükümlülüğü doğurur.
Takviye Edici Gıdalar ve Zayıflama İddialarının Hukuki Sınırları
Tarım ve Orman Bakanlığının düzenlemelerine göre çay, kahve, macun, çikolata, sakız ve lolipop gibi formlardaki ürünler takviye edici gıda kapsamında değerlendirilmez. Takviye edici gıdaların zayıflatıcı, boy uzatıcı veya cinsel performansı artırıcı nitelikte vaatlerle piyasaya sunulması ve tanıtılması kesin biçimde yasaktır. Bu nitelikteki ürünlerin her biri için ayrı onay alınması zorunlu olup ürünün adı, markası, formülü, etken madde miktarı veya hak sahibi değiştiğinde onay sürecinin yinelenmesi ve işletmelerin Gıda Güvenliği Bilgi Sistemi'nde kayıtlı olması gerekir.
Yetkili makamlardan alınan ürün onayı, yalnızca ürünün belirlenen bileşim ve üretim kurallarına uygun olarak piyasaya arz edilmesine imkân tanır; tanıtımlarda ileri sürülen zayıflatma, ödem söktürme veya hastalık tedavi etme iddialarının onaylandığı anlamına gelmez. 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun 23. maddesi uyarınca gıda ve takviye edici gıdalarda sağlık beyanı kullanımına izin verme yetkisi Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumuna aittir. Aynı Kanun'un 24. maddesi gereğince gıdaların etiketlenmesi, sunumu, reklamı ve tanıtımı tüketiciyi yanıltıcı ve aldatıcı nitelikte olamaz.
Sağlık Beyanı Yasakları ve Aldatıcı Tanıtım Yaptırımları
Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik; kilo kaybının veya artışının somut miktarına ya da oranına işaret eden tanıtımları tamamen yasaklamaktadır. Düzenleme uyarınca tüketicilerin ya da kullanıcıların kişisel deneyimlerine dayanan teşekkür, övgü, tavsiye veya onay bildiren paylaşımları üzerinden sağlık beyanı oluşturulması da hukuka aykırıdır. Paylaşımlara küçük puntolarla 'sonuçlar kişiden kişiye değişebilir', 'ilaç değildir' veya 'doktorunuza danışınız' şeklinde ihtirazi kayıtlar eklenmesi, ana reklam mesajında yer alan hukuka aykırılığı ve yanıltıcı niteliği ortadan kaldırmaz.
Bromelain ve benzeri etken maddeleri içeren ürünlerin tanıtımında metabolizmayı hızlandırma, yağ yakma, iştah kapatma veya belirli bir kilo kaybı sağlama vaadinde bulunulması, mevzuatın izin verdiği sağlık beyanı sınırlarının ihlali anlamına gelir. İzinli sağlık beyanlarının dışına çıkılarak yapılan tanıtımlara karşı yetkili otoriteler tarafından idari para cezası ve reklamları durdurma yaptırımı uygulanmaktadır.
Sosyal Medya Etkileyicilerinin Tanıtım Yükümlülükleri
Sosyal Medya Etkileyicileri Hakkında Kılavuz hükümleri gereğince paylaşımlarda yer alan reklam ve tanıtım açıklamalarının açık, kolaylıkla okunabilir ve ilk bakışta fark edilebilir nitelikte konumlandırılması zorunludur. Tanıtımı yapan kişi, bizzat deneyimlemediği bir ürünü kullanmış gibi sunamaz; mevzuata aykırı sağlık beyanlarında bulunamaz ve nesnel, doğrulanabilir bilimsel verilere dayanmayan iddialar ileri süremez. Menfaat karşılığı yapılan içeriklerde reklam, iş birliği, sponsorlu içerik veya tanıtım ibarelerinin açıkça kullanılması gerekmekte olup bu etiketlerin eklenmiş olması mevzuata aykırı sağlık beyanlarını hukuka uygun hâle getirmez.
Reklam verenler, tanıtımı yürüten kişileri mevzuat hakkında bilgilendirmek, kurallara uyulmasını talep etmek ve aykırılıklara karşı önlem almakla yükümlüdür. Reklam veren taraf, sosyal medya etkileyicisinin şahsi kusurunu veya bağımsız sorumluluğunu öne sürerek kendi kanuni yükümlülüklerinden kurtulamaz. Mevzuat ihlallerinde reklam veren, reklam ajansı, tanıtımı yapan kişi ve mecra kuruluşu kendi hukuki konumları çerçevesinde ayrı ayrı sorumluluk taşır.
Tüketici Hakları, Ürün Güvenliği ve Tazminat Sorumluluğu
Reklam ve ilanlarında vaat edilen özellikleri taşımayan, kilo verdirme veya ödem atma iddiasını karşılamayan ürünler 6502 sayılı Kanun kapsamında ayıplı mal niteliğindedir. Tüketici bu kapsamda satıcıya başvurarak sözleşmeden dönme, bedel indirimi, ürünün değişimi veya onarım haklarını kullanabilir. Satış sözleşmesinin tarafı olmayan tanıtımcıya karşı doğrudan ayıplı mal seçimlik hakları yöneltilemez; ancak tanıtımcının yanıltıcı ve kusurlu açıklamaları doğrudan bir maddi veya bedensel zarara yol açmışsa Türk Borçlar Kanunu'nun haksız fiil sorumluluğu çerçevesinde giderim talep edilebilir.
7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu gereğince piyasaya arz edilen ürünün cana veya mala zarar vermesi durumunda imalatçı veya ithalatçı zararı gidermekle yükümlüdür. Zarar gören kişinin uğradığı zararı ve ürünün uygunsuzluğu ile meydana gelen zarar arasındaki illiyet bağını ispatlaması gerekir; birden fazla sorumlunun varlığı hâlinde müteselsil sorumluluk hükümleri devreye girer. Üçüncü bir kişinin kusurlu davranışı üretici veya ithalatçının sorumluluğunu ortadan kaldırmaz, yalnızca rücu hakkı tanır. Marka ile tanıtımcı arasındaki sözleşmede sorumluluğun tamamen tanıtımcıya ait olduğuna ilişkin kayıtlar ise kamu otoritelerine ve zarar gören tüketicilere karşı ileri sürülemez, yalnızca iç ilişkide rücu paylaşımında geçerlilik taşır.
Tanıtım ve satış uygulamalarından doğan tüketici uyuşmazlıklarında, kanunen belirlenen parasal sınırın altında kalan başvurular için İl veya İlçe Tüketici Hakem Heyetine başvurulması zorunludur. Belirlenen parasal sınırın üzerindeki uyuşmazlıklarda ise dava şartı arabuluculuk süreci tüketildikten sonra tüketici mahkemelerinde, tüketici mahkemesi bulunmayan yargı çevrelerinde ise tüketici mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemelerinde dava açılır.
Influencer denemediği zayıflama kahvesini veya takviye ürününü tavsiye edebilir mi?
Hayır, Sosyal Medya Etkileyicileri Hakkında Kılavuz gereğince bir tanıtımcının fiilen deneyimlemediği bir ürünü kullanmış gibi sunması veya kişisel tecrübesi varmış izlenimi yaratması yasaktır; bu nitelikteki paylaşımlar aldatıcı reklam ve haksız ticari uygulama teşkil eder.
Reklamda 'sonuçlar kişiden kişiye değişir' uyarısı bulunması sorumluluğu kaldırır mı?
Hayır, paylaşımların altına 'sonuçlar kişiden kişiye değişebilir', 'ilaç değildir' veya 'doktorunuza danışınız' gibi küçük puntolu ihtirazi kayıtlar eklenmesi ana reklam içeriğindeki mevzuata aykırı sağlık beyanlarını ve hukuki sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Takviye edici gıda onayı kilo verme ve ödem atma vaatlerini kapsar mı?
Hayır, yetkili idareden alınan ürün onayı yalnızca gıdanın belirli bileşim kurallarıyla güvenli üretimine ilişkindir; ürünün kilo verdirdiği, yağ yaktığı veya ödem attırdığı yönündeki reklam iddialarının onaylandığı anlamına gelmez.
Zarar gören tüketici tanıtım yapan influencera karşı doğrudan dava açabilir mi?
Evet, tüketici ile doğrudan satış sözleşmesi bulunmadığı için ayıplı mal seçimlik hakları yöneltilemese de tanıtımcının hukuka aykırı ve kusurlu açıklamaları sebebiyle zarara uğrayan kişiler Türk Borçlar Kanunu'nun haksız fiil hükümlerine dayanarak tazminat davası açabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy