İlamsız İcra Takibi Nedir ve Nasıl İtiraz Edilir?

İlamsız icra takibi, alacaklının mahkeme kararına veya bir belgeye gereksinimi olmaksızın doğrudan icra müdürlüğüne başvurarak başlattığı cebri icra yoludur. İlamsız icra takibinde borçluya ödeme emri gönderilirken, ilamlı icra takibinde borçlu adına icra emri düzenlenir.

İlamsız İcra Takibinin Türleri ve Başvuru Usulü

İlamsız icra takipleri genel haciz yolu, kambiyo senetlerine özgü ilamsız takip, kiralanan taşınmazın tahliyesi ve nafaka alacakları gibi türlere ayrılır. Genel haciz yolu bir para alacağına dayanan takiplerde işletilirken; poliçe, bono ve çek gibi ticari senetlerde bulunan alacaklar için kambiyo senetlerine özgü ilamsız takip uygulanır.

İlamsız icra takibi, adalet sarayları içinde bulunan icra dairelerinden açılabileceği gibi elektronik ortamda UYAP sistemi üzerinden de başlatılabilir.

Rehinle Temin Edilmiş Alacaklarda Takip Sırası ve İstisnalar

İcra ve İflas Kanunu'nun 45. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, alacağı rehinle temin edilmiş olan alacaklı, borçlu iflasa tabi şahıslardan olsa bile kural olarak rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapabilir. Rehnin paraya çevrilmesi yoluna başvurulmadan ilamlı veya ilamsız icra takibi yapılamayacağı ve borçlu iflasa tabi kimselerden ise iflas yoluna gidilemeyeceği belirtilmektedir. Rehnin tutarı borcu ödemeye yetmediği takdirde alacaklı kalan alacağını haciz veya iflas yoluyla takip edebilir; uygulamadaki bazı anlatımlarda ise alacağın karşılanmayan kısmı için ilamlı veya ilamsız takip yapılabileceği ifade edilmektedir.

Bu kuralın kanuni istisnaları bulunmaktadır. Poliçe, bono ve çeklere dayalı alacakların takibinde kambiyo senetlerine özgü haciz yoluna ilişkin 167. madde hükmü saklı tutulmuştur. Ayrıca ipotekle temin edilmiş faiz ve yıllık taksit alacaklarında alacaklı, tercihine ve borçlunun hukuki sıfatına göre rehnin paraya çevrilmesi, haciz veya iflas yollarından birini seçebilir.

İlama Dayalı Alacaklarda İlamsız Takip Yasağı

İcra ve İflas Kanunu'nun 32. maddesinin birinci fıkrası gereğince, para borcuna veya teminat verilmesine ilişkin bir mahkeme ilamı icra dairesine sunulduğunda icra memuru borçluya bir icra emri tebliğ etmek zorundadır. Düzenlenecek icra emrinde hükmolunan borcun yedi gün içinde ödenmesi veya teminatın verilmesi; icranın geri bırakılması yönünde karar getirilmedikçe cebri icraya devam edileceği ve mal beyanında bulunulması gerektiği ihtar olunur.

Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin 2014/35074 Esas ve 2015/8429 Karar sayılı ilamı doğrultusunda, para borcuna veya teminat verilmesine dair ilam icra dairesine verildiğinde borçluya icra emri tebliği emredici bir yasal zorunluluktur. İcra memurunun bu kuralın aksine ilamsız takip ödeme emri göndermesi kamu düzenine aykırılık teşkil eder, süresiz şikayete tabidir ve hakim tarafından kendiliğinden gözetilir.

Para borcuna veya teminat verilmesine dair ilama bağlanmış bir hak için ilamlı icra yoluna başvurmak yerine ilamsız icra takibi yapılması dürüstlük kuralı ile bağdaşmaz ve hukuk düzenince korunmaz. Bu nedenle para veya teminat ilamına dayalı olarak ilamsız icra takibi yürütülemez.

Ödeme Emrine İtiraz ve Takibin Kesinleşmesi

Ödeme emri kendisine tebliğ edilen borçlunun, tebligat tarihinden itibaren yedi gün içinde takibe itiraz etme hakkı vardır. Süre kanunda gün olarak tayin edildiğinden tebliğin yapıldığı gün hesaplamaya katılmaz. İtiraz süresinin son gününün hafta sonuna denk gelmesi durumunda, takip eden ilk mesai günü son itiraz günü kabul edilir.

Borçlu tarafından yasal yedi günlük süre içerisinde itiraz edilmemesi halinde ödeme emri kesinleşir ve borçlu ödeme emrinde kayıtlı miktarı ödemekle yükümlü hale gelir. Kesinleşen takip sonucunda alacaklı, borçlunun maaşına, banka hesaplarına veya diğer mal varlıklarına el konulmasını talep edebilir.

Aynı borca ilişkin mükerrerlik iddiası, borçlunun itirazı üzerine duran ilamsız takiple ilgili olarak alacaklının itirazın kaldırılması veya itirazın iptali davası açması halinde ileri sürülebilir.

Borçlu Bulunulmadığının Tespiti: Menfi Tespit Davası

İcra ve İflas Kanunu'nun 72. maddesinin birinci fıkrası uyarınca borçlu, icra takibinden önce veya icra takibi sırasında borçlu bulunmadığını ispat etmek için menfi tespit davası açabilir.

İcra takibinden önce açılan menfi tespit davasına bakan mahkeme, borçlunun talebi üzerine alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat karşılığında icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir.

İcra takibinden sonra açılan menfi tespit davasında ise ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Ancak borçlu, gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere göstereceği teminat mukabilinde, mahkemeden ihtiyati tedbir yoluyla icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir.

Menfi tespit davası alacaklı lehine sonuçlandığında ihtiyati tedbir kararı kalkar. Kararın kesinleşmesi üzerine alacaklı, tedbir dolayısıyla alacağını geç almaktan doğan zararlarını gösterilen teminattan alır. Alacaklının uğradığı zarar aynı davada takdir olunarak karara bağlanır ve bu zarar herhalde yüzde yirmiden aşağı tayin edilemez.

Davanın borçlu lehine sonuçlanması durumunda takip derhal durur. Mahkeme kararının kesinleşmesiyle birlikte kararın içeriğine göre ayrıca yeni bir hükme gerek kalmaksızın icra işlemleri kısmen veya tamamen eski hale getirilir. Borçluyu menfi tespit davası açmaya zorlayan icra takibinin haksız ve kötü niyetli olduğu belirlenirse borçlunun talebi üzerine uğradığı zarar alacaklıdan tahsil edilir ve takdir edilecek bu zarar haksızlığı anlaşılan takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz.

Ödenen Paranın Geri İstenmesi: İstirdat Davası

Borçlu tarafından menfi tespit davası kapsamında ihtiyati tedbir kararı alınmamış ve borç ödenmiş olursa, görülmekte olan davaya istirdat davası olarak devam edilir.

İlamsız icra takibine itiraz etmemiş veya itirazının kaldırılmış olması yüzünden gerçekte borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek zorunda kalan kimse, ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde genel hükümler dairesinde mahkemeye başvurarak paranın geri alınmasını talep edebilir. Davacı, istirdat davasında yalnızca paranın verilmesinin gerekmediğini ispat etmekle yükümlüdür.

Yargıtay 17. Hukuk Dairesinin 2018/6379 Esas ve 2020/4664 Karar sayılı ilamına konu uyuşmazlıkta, icra tehdidi altında ödenen paranın iadesi için ilamsız icra takibi başlatılamayacağı, İcra ve İflas Kanunu'nun 72. maddesi uyarınca borçlunun ancak istirdat davası açabileceği gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir.

Menfi tespit ve istirdat davaları, takibi yürüten icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy