İlama Dayalı Alacaklarda İlamsız Takip Yasağı

Mahkeme İlamlarının İlamsız Takibe Konu Edilememesi Kuralı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ile ilgili hukuk daireleri arasındaki içtihat uyuşmazlığı, ilama dayalı alacağın ilamsız takibe konu edilemeyeceği yönünde birleştirilmiştir. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu; ilamların ilamsız takibe konu edilmesinin icra hukukuna ve yargılama tekniğine uygun düşmediğini, alacaklının bu yola başvurmakta korunmaya değer bir hukuki yararının bulunmadığını, borçlunun hukuki durumunun ağırlaştırıldığını ve taraflar arasındaki menfaatler dengesinin bozulduğunu kabul etmiştir. Bu doğrultuda mahkeme kararına bağlanan haklar için ilamsız takip yapılamayacağı kuralı benimsenmiştir.

İcra Müdürünün İnceleme Yetkisi ve İcra Emri Düzenleme Yükümlülüğü

Tüm takip yollarına aynı biçimde düzenlenen bir takip talebiyle başvurulmakta ve alacaklının seçtiği yol bu talepte yer almaktadır. Ancak takip talebini alan icra müdürü re'sen yapacağı değerlendirme neticesinde ödeme emri veya icra emri düzenler; alacaklının talep formunda belirttiği takip yolu icra müdürü açısından bağlayıcı değildir. İcra ve İflas Kanunu'nun 24 ve 32. maddeleri gereğince icra dairesine bir ilam tevdi edildiğinde icra memurunun takdir hakkı bulunmayıp borçluya icra emri düzenleyerek ilamlı takip işlemlerini başlatması gerekir. Kanunun 32. maddesinin ilk fıkrası uyarınca para borcuna veya teminat verilmesine ilişkin ilam verildiğinde icra memuru, borçluya hükmolunan şeyin cins ve miktarını gösteren, yedi gün içinde ödeme yapılmasını veya teminat verilmesini içeren bir icra emri tebliğ eder. İcra emrinde ayrıca, bu süre zarfında borç ödenmez veya teminat verilmezse yetkili mercilerden icranın geri bırakılması kararı getirilmedikçe cebri icranın yürütüleceği ve yedi gün içinde mal beyanında bulunulmaması halinde tazyik hapsi uygulanacağı ihtar edilir. İcra ve İflas Kanunu'nun 32. maddesinin ikinci fıkrasına göre yabancı devlet aleyhine başlatılan ilamlı icra takiplerinde, uluslararası andlaşmalar saklı kalmak üzere borçlu devlete ait mallar hakkında cebri icra uygulanabileceği icra emrinde ayrıca belirtilir.

Alacaklının Hukuki Yararı ve Mükerrer Yargılama Yasağı

Hukuki yarar, talep hakkının ileri sürülebildiği tüm usul işlemlerinde aranan zorunlu bir koşuldur. Tercih edilen talep usulü gereksiz, masraflı, fazla emek ve zaman gerektiren bir nitelik taşıyorsa veya hak sahibinin önünde daha kolay, hızlı ve ucuz bir başvuru imkanı bulunuyorsa diğer yola başvurmakta hukuki yararın bulunmadığı kabul edilir. İlamlı takip alacaklıyı daha kolay, çabuk ve ucuz şekilde alacağına kavuşturan özel bir usul olduğundan, alacağı ilama bağlanmış kişinin itiraza tabi, uyuşmazlığı uzatabilecek ve masraflı ilamsız icra yolunu seçmesinde hukuki yarar yoktur. İlamsız takibe borçlunun itiraz etmesi üzerine alacaklının itirazın iptali davası açması da hukuki yarar ilkesi ve iyi niyet kuralı ile bağdaşmaz; zaten mahkeme hükmüne bağlanmış bir alacağın yeniden dava konusu yapılması mahkemelerin mükerrer şekilde işgaline yol açar.

İcranın Geri Bırakılması Güvencesi ve Menfaatler Dengesi

İlamlı icra takibi İcra ve İflas Kanunu'nun 36. maddesinde yer alan icranın geri bırakılması usulü ile durdurulabilir; borçlu bu kararı yatıracağı teminat karşılığında bölge adliye mahkemesinden veya Yargıtay'dan temin edebilir. İlama karşı istinaf veya temyiz yoluna başvuran borçlu, hükmolunan para veya eşyayı resmi mercie depo ettiğini ispatlarsa ya da icra mahkemesince kabul edilecek taşınır rehni, esham, tahvilat, taşınmaz rehni veya muteber banka kefaleti gösterirse veya borçlunun borcu karşılayacak malı mahcuz ise, icranın geri bırakılması kararı almak üzere icra müdürünce kendisine uygun bir mehil verilir. Kanun gereğince borçlunun Devlet olması veya adli yardımdan yararlanması durumunda teminat gösterme zorunluluğu aranmazken, nafaka hükümlerinde icranın geri bırakılması amacıyla mehil verilemez. Ayrıca ilam alacaklısının bu teminat üzerinde kanuni rüçhan hakkı bulunmaktadır. İlamlı takipte işletilen bu süreç borçluyu kesinleşme öncesinde haciz baskısından korurken, yatırılan teminat alacaklının alacağını elde etmesini güvence altına alarak iki taraf arasında hak dengesi kurar. Alacaklının elinde ilam bulunmasına rağmen ilamsız takibe yönelmesi, borçluyu bu dengeli güvenceden mahrum bırakır; kararın kesinleşmesi sürecinde haciz tehdidinden korunmak için takibe itiraz eden borçlunun itirazın iptali veya kaldırılması sürecinde yüzde yirmi oranında icra inkar tazminatıyla karşılaşması menfaat dengesini bozar, dürüstlük kuralına aykırılık oluşturur ve hakkın kötüye kullanılması yasağına girer.

İtirazın Kaldırılması Usulü ve İleri Sürülen Karşıt Görüşler

İlamsız takipte borçlunun itirazının kaldırılması talebi, borçlunun murisine ait bir borç nedeniyle takip edilmesi ve terekenin borca batık olduğunu belirterek ilam sunması için münasip bir mehil verilmesi hali saklı kalmak üzere bekletici mesele yapılamaz. İtirazın kaldırılmasına esas teşkil eden belgelerin sınırlı biçimde sayıldığı İcra ve İflas Kanunu'nun 68. maddesinde ilam ve ilam niteliğindeki belgelere yer verilmemiştir. Bu düzenleme tarzı, ilama dayalı olarak ilamsız icra takibi yapılamayacağı yönündeki kanun koyucu iradesini gösterir. Buna karşın icra hukukunun şekli niteliğini vurgulayan karşı görüşlerde; kanunda ilamların ilamsız takibe konu edilmesini açıkça engelleyen bir hüküm bulunmadığı, İcra ve İflas Kanunu'nun 32. maddesindeki düzenlemenin emredici sayılmaması gerektiği ve borçlunun itiraz hakkını kullanarak ya da icra dosyasına ihtirazi kayıtla ödeme yaparak korunabileceği ileri sürülmüştür. Ancak ağırlıklı içtihat, alacaklının hukuki yarar yokluğu, borçlunun durumunun ağırlaştırılması ve menfaatler dengesinin zedelenmesi gerekçeleriyle ilama bağlı alacağın ilamsız takibe konu edilemeyeceğini kurala bağlamıştır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy