İfadeye Çağrılmak ve İfade Vermek: Sonraki Süreç

Bir suç soruşturması kapsamında ifadeye çağrılmak, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun sıkı koşullara bağladığı ve kişiye kapsamlı güvenceler tanıdığı bir süreçtir. Çağrı biçiminden ifade alma yöntemlerine, müdafi hakkından yasak delil kurallarına ve soruşturma sonrası itiraz yollarına kadar her aşama CMK hükümleri çerçevesinde yürütülür.

İfade Alma ve Sorgu: Temel Ayrım

CMK m. 2, iki kavramı birbirinden net biçimde ayırır. İfade alma; şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından soruşturma konusu suçla ilgili dinlenmesidir. Sorgu ise şüpheli veya sanığın hâkim ya da mahkeme tarafından soruşturma veya kovuşturma konusu suçla ilgili dinlenmesidir. Başka bir deyişle, kimin önüne çıkıldığı —kolluk ve savcılık mı, yoksa hâkim veya mahkeme mi— bu iki kavramı belirler.

Çağrı Usulü ve Zorunlu Şartlar

İfadesi alınacak ya da sorgusu yapılacak kişi CMK m. 145 uyarınca davetiye ile çağrılır; davetiyede çağrılma nedeni açıkça belirtilmek ve gelmezse zorla getirileceği yazılmak zorundadır. Çağrı kâğıdı Cumhuriyet savcısı, hâkim ya da mahkeme tarafından düzenlenir ve 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre tebliğ edilir. Telefon, mesaj veya faks yoluyla yapılan çağrıya kişi gelmese dahi zorla getirme kararı verilemez.

CMK m. 145, davetiyede zorla getirileceğine ilişkin şerhin yer almasını zorunlu kılmaktadır. Bununla birlikte CMK m. 146/1, tutuklama kararı verilmesi veya yakalama emri düzenlenmesi için yeterli neden bulunan kişiler bakımından ayrı bir dayanak da öngörmektedir. Bu iki düzenlemenin birbiriyle ilişkisi, somut duruma göre değerlendirilmesi gereken bir hukuki meseledir.

Zorla Getirme Kararı

CMK m. 146/1 uyarınca usulüne uygun çağrıya rağmen gelmeyen şüpheli veya sanık hakkında zorla getirme kararı verilebilir. Aynı hüküm, tutuklama kararı verilmesi ya da yakalama emri düzenlenmesi için yeterli neden bulunan kişiler hakkında da bu yola başvurulabilmesine imkân tanır. Zorla getirme kararı; şüpheli veya sanığın açıkça kim olduğunu, ilgili suçu, gerektiğinde eşkâlini ve zorla getirilme nedenlerini içermek zorundadır; kararın bir örneği şüpheli veya sanığa verilir.

CMK m. 146/4 uyarınca zorla getirme kararıyla yakalanan kişi derhal, olanak bulunmadığında ise yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısının önüne götürülerek sorguya çekilir ya da ifadesi alınır. Bu yirmi dört saat, tutulmanın toplam üst sınırı olmayıp yetkili önüne çıkarılma için öngörülen azami süredir; yol süresi bu hesabın dışındadır. Zorla getirme haklı görülecek bir zamanda başlar ve sorgu ya da ifade almanın sonuna kadar sürer.

Zorla getirme kararının yerine getirilememesi hâlinde bu durum, köy veya mahalle muhtarı ile kolluk görevlisinin birlikte imzalayacağı bir tutanakla saptanır. Çağrıya rağmen gelmeyen tanık, bilirkişi, mağdur ve şikâyetçi hakkında da zorla getirme kararı verilebilir.

İfade Öncesinde Tanınan Haklar

CMK m. 147, şüpheli veya sanığa ifade veya sorgu başlamadan önce bir dizi güvence tanır. Kişi kimliğine ilişkin soruları doğru yanıtlamakla yükümlüdür. Yüklenen suç hakkında açıklama yapmama hakkı, yani susma hakkı bulunduğu bildirilmek zorundadır. Müdafi seçecek durumda olmayan ve bu yardımı talep eden şüpheli ya da sanığa baro tarafından müdafi görevlendirilir.

CMK m. 147/1-e, susma hakkının bildirilmesini zorunlu kılmaktadır. Susma hakkını kullanan kişi bu tercihini ilerleyen aşamalarda değiştirebilir; kolluğa karşı susma yolunu tercih eden bir şüpheli, daha sonra Cumhuriyet savcısı veya hâkim önünde ifade vermeyi ya da sorguya çekilmeyi seçebilir.

Müdafi Hakkı ve Zorunlu Müdafilik

Şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin hukuki yardımından yararlanabilir; kanuni temsilcisi de müdafi seçme hakkına sahiptir. CMK m. 149/2 uyarınca soruşturma evresinde ifade almada en çok üç avukat hazır bulunabilir. Avukatın ifade alma veya sorgu süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı soruşturma ve kovuşturmanın hiçbir aşamasında engellenemez veya kısıtlanamaz.

Müdafi bulunmayan bazı kişiler için müdafi görevlendirilmesi zorunludur; talep aranmaz. CMK m. 150/2 bu kapsamda çocukları, kendisini savunamayacak derecede malul olan kişileri ve sağır ile dilsizleri sayar. CMK m. 150/3 ise alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda da talep aranmaksızın müdafi görevlendirilmesini zorunlu kılar.

Şüpheli veya sanık, vekâletname aranmaksızın müdafii ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir; yazışmaları denetime tabi tutulamaz. CMK m. 154/2'de sayılan belirli suç kategorileri bakımından —Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü ila Yedinci Bölümleri, Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar ve örgüt faaliyetiyle işlenen uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçları— gözaltındaki şüphelinin müdafi ile görüşme hakkı, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla yirmi dört saat süreyle kısıtlanabilir; bu süre zarfında ifade alınamaz. Bu istisna yalnızca kanunda sayılan suç kategorileri için geçerlidir.

Yasak İfade Alma Yöntemleri ve Delil Değeri

CMK m. 148/1, şüpheli ve sanığın beyanının özgür iradeye dayanmasını güvence altına alır. Kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir ya da tehdit ile bedensel veya ruhsal müdahaleler yasaktır; kanuna aykırı yarar vaadi de bu yasak kapsamındadır. Yasak usullerle elde edilen ifadeler, rıza ile verilmiş olsalar dahi delil olarak değerlendirilemez.

Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli ya da sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Şüphelinin aynı olayla ilgili ek ifadesinin alınması gerektiğinde bu işlem ancak Cumhuriyet savcısı tarafından yapılabilir; kolluk bu yetkiye sahip değildir.

İfade Tutanağının Düzenlenmesi

CMK m. 147/1-i, ifade alma veya sorgu tutanağında bulunması gereken unsurları belirler: işlemin yapıldığı yer ve tarih; hazır bulunanların isim ve sıfatları ile ifade verenin kimliği; zorunlu usul işlemlerinin yerine getirilip getirilmediği ve yerine getirilmemişse nedenleri; tutanağın ifade veren ile varsa müdafi tarafından okunduğu ve imzalandığı; imzadan çekinme hâlinde bunun nedenleri. Kanun, imzadan çekinilmesi durumunda nedenin tutanağa yazılmasını öngörmektedir.

İhbar ve Şikâyet: Başvuru Yolları

Suça ilişkin ihbar veya şikâyet, CMK m. 158/1 uyarınca Cumhuriyet Başsavcılığına ya da kolluk makamlarına yapılabilir. Valilik, kaymakamlık veya mahkemeye yapılan başvurular ilgili Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilir. Yurt dışında işlenip Türkiye'de takibi gereken suçlar için Türkiye'nin elçilik ve konsolosluklarına da ihbar veya şikâyette bulunulabilir. Kamu görevinin yürütülmesiyle bağlantılı olduğu iddia edilen suçlarda kurum idaresine yapılan başvurular ise gecikmeksizin ilgili Cumhuriyet Başsavcılığına iletilir. İhbar veya şikâyet yazılı ya da tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak yapılabilir.

CMK m. 158/6 uyarınca, ihbar veya şikâyet konusu fiilin suç oluşturmadığının herhangi bir araştırma gerektirmeksizin açıkça anlaşıldığı ya da başvurunun soyut ve genel nitelikte olduğu hâllerde soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verilir; bu kararla birlikte şikâyet edilen kişiye şüpheli sıfatı verilemez. Bu düzenleme 15/8/2017 tarihli KHK-694 ve 1/2/2018 tarihli 7078 sayılı Kanun ile CMK m. 158'e eklenmiştir. Söz konusu karar varsa ihbarda bulunana veya şikâyetçiye bildirilir.

Bu kapsamdaki işlemler ve kararlar bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir; bu kayıtlar yalnızca Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından görülebilir. Söz konusu karara karşı CMK m. 173'teki usule göre itiraz yoluna başvurulabilir; itirazın kabulü hâlinde Cumhuriyet Başsavcılığı soruşturma işlemlerini başlatır.

Kovuşturmaya Yer Olmadığı Kararı ve Sonraki Yollar

Cumhuriyet savcısı, soruşturma evresinin sonunda kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi ya da kovuşturma olanağının bulunmaması hâlinde CMK m. 172/1 uyarınca kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Bu karar, suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir; kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir.

Kovuşturmaya yer olmadığına dair karardan sonra aynı fiilden kamu davası açılabilmesi için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmesi ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince karar verilmesi zorunludur. Bu hüküm CMK m. 172/2'de düzenlenmiş olup ilgili değişiklik 2/1/2017 tarihli KHK-680 ve 1/2/2018 tarihli 7072 sayılı Kanun ile yapılmıştır.

CMK m. 172/3 uyarınca, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın etkin soruşturma yapılmadan verildiğinin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi ya da bu karar aleyhine yapılan başvuruda dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi üzerine, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde talep edilmesi hâlinde yeniden soruşturma açılır. Bu hüküm 11/4/2013 tarihli 6459 sayılı Kanun ile eklenmiştir.

Soruşturma evresinden kovuşturma evresine geçildikten sonra suçun şikâyete bağlı olduğu anlaşılırsa, mağdur açıkça şikâyetten vazgeçmediği sürece yargılamaya devam edilir.

Kovuşturmaya Yer Olmadığı Kararına İtiraz

Suçtan zarar gören, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilmelidir.

Sulh ceza hâkimliği itirazı yerinde bulursa Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyerek mahkemeye verir. Buna karşılık Cumhuriyet savcısının takdir yetkisini kullanarak kamu davası açmadığı hâllerde bu itiraz yolu işletilmez. İtirazın reddedilmesi durumunda aynı fiilden yeniden kamu davası açılabilmesi için CMK m. 173/6'nın atıf yaptığı CMK m. 172/2 uygulanır.

Kovuşturma Evresinde Delillerin Ortaya Konulması

Kovuşturma evresinde sanığın sorguya çekilmesinden sonra delillerin ortaya konulmasına başlanır. Sanığın tebligata rağmen mazeretsiz gelmemesi sebebiyle sorgusunun yapılamamış olması delillerin ortaya konulmasına engel olmaz; ortaya konulan deliller sonradan gelen sanığa bildirilir. Kanuna aykırı olarak elde edilen, karara etkisi bulunmayan ya da yalnızca davayı uzatmak amacıyla sunulan delil reddolunur. Cumhuriyet savcısı ile sanık veya müdafii birlikte rıza gösterirlerse, tanığın dinlenmesinden ya da başka bir delilin ortaya konulmasından vazgeçilebilir.

Seri Muhakeme Usulü ve Müdafi Zorunluluğu

CMK m. 250/1 uyarınca seri muhakeme usulü, soruşturma evresi sonunda maddede sayılan suçlarla ilgili olarak kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmediği hâllerde uygulanabilir. Bu usul, Cumhuriyet savcısının teklifi üzerine ve yalnızca şüphelinin müdafi huzurunda teklifi kabul etmesi hâlinde işletilebilir; müdafi yoksa bu usule başvurulamaz. Yaptırım, suçun kanuni tanımında öngörülen cezanın alt ve üst sınırı arasında belirlenen temel ceza esas alınarak ve varsa zincirleme suça ilişkin hükümler uygulandıktan sonra yarı oranında indirim yapılmak suretiyle belirlenir.

Seri muhakeme usulünün uygulanamayacağı çeşitli hâller kanunda sayılmıştır. Şüphelinin resmî mercilere beyan edilmiş adresinde bulunmaması, yurt dışında olması ya da başka bir nedenle kendisine ulaşılamaması durumunda bu usul işletilemez. Suçun iştirak hâlinde işlenmesi durumunda şüphelilerden birinin kabul etmemesi ya da kapsamdaki suçun kapsama girmeyen bir suçla birlikte işlenmiş olması hâlinde de seri muhakeme usulü uygulanmaz.

Seri muhakeme usulüne ilişkin kabul beyanları ve bu usulün uygulanmasına dair belgeler, usulün tamamlanamaması ya da soruşturmanın genel hükümlere göre sürdürülmesi hâlinde delil olarak kullanılamaz. Mahkemece kurulan hükme itiraz yolu açık olup itiraz mercii incelemeyi yalnızca kabul şartları ve mahkemenin denetim koşulları yönünden yapar.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy