Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Esasları
4857 sayılı İş Kanunu düzenlemelerine göre işyerinde haftalık normal çalışma süresi en fazla 45 saattir. Bu sürenin aşılması halinde yapılan çalışmalar fazla mesai sayılır. Fazla çalışma yapan işçiye saatlik ücretinin en az yüzde 50 zamlı olarak ödenmesi gerekir. İşverenin bu ödemeyi yapmaması durumunda işçi, arabuluculuk ve dava yoluyla fazla mesai alacağını talep edebilir.
Haftalık çalışma süresinin sözleşmeyle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda, bu sürenin aşılması ancak 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma kabul edilir ve saatlik ücret yüzde 25 zamlı ödenir. Çalışma sürelerinin denkleştirme esasına göre düzenlendiği hallerde dahi işçinin günlük fiili çalışma süresinin 11 saati aşması mümkün değildir.
Fazla Çalışma Türleri ve İşçinin Onay Şartı
Olağan koşullarda fazla mesai yaptırılabilmesi kural gereği çalışanın rızasına bağlı tutulmuştur. Bu doğrultudaki muvafakat iş sözleşmesinin imzalanması sırasında temin edilebileceği gibi çalışma süreci içerisinde de alınabilir. İşçinin sunduğu rıza bir yıl zarfında en çok 270 saatle sınırlı olup bu tavanın üzerine çıkılması halinde çalışanın onayı mevcut bulunsa bile işverenin fazla mesai ücretini karşılama mükellefiyeti devam eder.
İşyerinde teknik bir aksaklık belirmesi, arıza tehlikesinin ortaya çıkması, araç-gereç veya makineler için gecikmeksizin ifası gereken ivedi işlerin doğması yahut zorlayıcı şartların baş göstermesi durumunda zorunlu fazla çalışma yürütülebilir. Bu nitelikteki çalışmalarda işçinin rızası aranmaz; ancak ifa edilen mesainin işyerindeki mutat faaliyetin sürdürülmesini temin edecek boyutu aşmaması gerekir. Seferberlik şartlarında ise milli savunmanın lüzum kıldığı işyerlerinde Cumhurbaşkanınca günlük sürenin işçinin en üst çalışma kapasitesine kadar genişletilmesine müsaade edilen haller olağanüstü fazla çalışma kapsamında değerlendirilir.
Fazla Çalışmanın Yasak Olduğu Haller ve Haklı Nedenle Fesih
İş Kanunu’na İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği uyarınca; zorunlu ve olağanüstü durumlar haricinde yer altında maden işlerinde çalışanlara, sağlık kuralları gereği günde en fazla 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işlerde, gece döneminde yürütülen işlerde ve maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer yahut su altında yapılan işlerde fazla çalışma yaptırılamaz.
Yönetmelik gereğince 18 yaşını doldurmamış işçilere, sağlık durumunun elverişsiz olduğu hekim raporuyla belgelenen çalışanlara, gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçilere ve kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışanlara fazla çalışma yaptırılması yasaktır. Fazla çalışma yaptırılması kanunen yasak olmasına rağmen bu çalışmaya zorlanan işçi bakımından iş sözleşmesini haklı nedenle fesih hakkı doğabilir.
Üst Düzey Yöneticiler ve Ücrete Dahil Fazla Mesai
İşletme bünyesinde sevk ve idare yetkisine sahip olan, kendi çalışma periyodunu serbestçe tayin edebilen ve işveren namına tasarrufta bulunabilen üst düzey idareciler kural olarak fazla mesai ücretine hak kazanamaz. Ne var ki işveren makamınca doğrudan verilmiş bir emir bulunması yahut uzun çalışma saatlerinin fiilen dayatılması söz konusuysa somut uyuşmazlığın niteliğine göre fazla mesai talebinin ileri sürülmesi mümkün hale gelebilir.
İş sözleşmelerinde fazla mesai alacağının ücrete dahil olduğu kararlaştırılabilir. Bu tür sözleşme hükümleri yıllık 270 saatlik fazla çalışma bakımından geçerlidir. 270 saati aşan çalışmalar bakımından işçi ayrıca fazla mesai ücretini talep etme hakkını korur.
Fazla Mesai Saat Ücretinin Hesaplanması
Fazla mesai saat ücreti belirlenirken işçinin aylık brüt ücreti 225 sayısına bölünerek saatlik brüt ücret bulunur. Formüldeki 225 saat, haftalık 45 saatlik kanuni çalışmanın aylık karşılığıdır. Hesaplanan saatlik brüt ücrete en az yüzde 50 zam uygulanarak saat başına düşen fazla mesai alacağı tutarı saptanır.
İspat Külfeti ve Yargılama Usulü
Fazla mesai yaptığını iddia eden işçi kural olarak bu iddiasını ispatla yükümlüdür. İşveren de çalışma sürelerine ilişkin kayıtları tutmak ve gerektiğinde ibraz etmekle yükümlü bulunduğundan ispat yükü taraflar arasında paylaştırılmıştır. İşçinin imzasını taşıyan ve ihtirazi kayıt içermeyen bordrolar bordrodaki fazla mesai ödemesinin yapıldığını gösterir; işçi bu durumda bordroda yazılandan daha fazla mesai yaptığını yazılı delille kanıtlamak zorundadır. Bordroda ihtirazi kayıt varsa işçi her türlü delille ispat yoluna başvurabilir.
Fazla mesai alacakları tanık beyanları, işyeri kayıtları ve somut olayın niteliği bir arada değerlendirilerek belirlenir. İşverenin kayıt tutmaması veya kayıtları sunmaması halinde ortaya çıkan tereddütler kural olarak işçi lehine değerlendirilir. Çalışma sürelerinin ve alacak miktarının saptanması teknik hesaplama gerektirdiğinden mahkemece bilirkişi incelemesi yapılarak dosyadaki bordro, puantaj, tanık beyanı ve deliller çerçevesinde tutar hesaplanır.
Zamanaşımı, Zorunlu Arabuluculuk ve Mahkeme Süreci
4857 sayılı İş Kanunu kapsamında fazla mesai alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıldır. Fazla mesai ücreti aylık ücretle birlikte ödenmesi gereken bir alacak olduğundan zamanaşımı her ay için ayrı ayrı işlemeye başlar. Dava tarihinden geriye dönük en çok 5 yıllık süre talep edilebilir; işverenin zamanaşımı def'i ileri sürmesi halinde 5 yılı aşan kısım reddedilir. Zorunlu arabuluculuk başvurusu zamanaşımını durdurur ve sürecin bitimiyle kalan süre işlemeye devam eder.
Fazla mesai alacağı uyuşmazlıkları dava şartı olarak zorunlu arabuluculuğa tabidir; işçi dava açmadan önce arabulucuya başvurmakla yükümlüdür. Arabuluculukta anlaşma sağlanırsa düzenlenen anlaşma belgesi ilam niteliğinde belge sayılır; anlaşamama halinde düzenlenen son tutanakla dava açılır. Görevli mahkeme İş Mahkemesidir; bulunmayan yerlerde dava Asliye Hukuk Mahkemesince iş mahkemesi sıfatıyla görülür. Yetkili mahkeme ise davalı işverenin yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer mahkemesidir.
İstifa eden işçi ödenmemiş fazla mesai ücretini alabilir mi?
Evet, iş sözleşmesinin istifa yoluyla sona ermiş olması, işçinin fiilen yaptığı ve ödenmemiş olan fazla mesai ücreti alacağını talep etmesine engel oluşturmaz.
İşçinin fazla çalışmaya verdiği onay sınırsız mıdır?
Hayır, işçinin fazla çalışmaya verdiği onay yıllık 270 saat ile sınırlıdır; bu süre aşılsa dahi işveren fiilen yaptırılan fazla mesainin ücretini zamlı olarak ödemek zorundadır.
Sözleşmede mesainin ücrete dahil olduğu yazıyorsa ek ücret istenebilir mi?
Evet, fazla mesainin ücrete dahil olduğuna yönelik sözleşme hükümleri yıllık 270 saate kadar geçerlidir; 270 saati aşan çalışmalar için ayrıca fazla mesai ücreti talep edilebilir.
Fazla mesai alacağı davasından önce arabuluculuk zorunlu mudur?
Evet, fazla mesai alacağı işçi-işveren uyuşmazlığı niteliğinde olduğundan zorunlu arabuluculuk dava şartına tabidir ve dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy