Derneklerin Kuruluşu ve Tabi Olduğu Yükümlülükler

Dernek Nedir?

Dernek; gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma amacı gütmeksizin belirli ve ortak bir hedefi gerçekleştirmek için bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmesiyle oluşan, tüzel kişiliğe sahip bir kişi topluluğudur. Bu tanım 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 56. maddesinde yer almaktadır. Aynı madde hukuka veya ahlâka aykırı amaçlarla dernek kurulamayacağını da açıkça hükme bağlamaktadır.

Kimler Dernek Kurabilir?

5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca fiil ehliyetine sahip gerçek veya tüzel kişiler önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir. Ancak Türk Silahlı Kuvvetleri ve kolluk kuvvetleri mensupları ile kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri hakkında özel kanunlarında getirilen kısıtlamalar saklıdır; söz konusu kısıtlamaların kapsamı ilgili özel mevzuata göre belirlenmektedir.

On beş yaşını bitiren ve ayırt etme gücüne sahip küçükler, yasal temsilcilerinin yazılı izniyle çocuk dernekleri kurabilir ya da kurulmuş çocuk derneklerine üye olabilir. On iki yaşını bitiren küçükler ise yasal temsilcilerinin izniyle çocuk derneklerine üye olabilir; bu iki yaş grubu için kanunun öngördüğü izin koşulları birbirinden farklıdır: on beş yaş grubu için izin açıkça yazılı olarak öngörülmüş, on iki yaş grubu için ise kanun metninde izin şekline ilişkin açık bir düzenlemeye yer verilmemiştir. On iki yaşını bitiren küçükler ayrıca yönetim ve denetim kurullarında görev alamaz. On sekiz yaşından büyükler çocuk derneklerine kurucu veya üye olamaz.

27 Aralık 2020 tarihinde 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 3. maddesine eklenen hükümle, terörün finansmanı, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti ile suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama suçlarından mahkûm olanların derneklerin genel kurul dışındaki organlarında görev alamayacağı hükme bağlanmıştır. Bu yasak, Türk Ceza Kanunu'nun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş ya da af gerçekleşmiş olsa bile uygulanmaya devam eder. Bu kişiler söz konusu organlara seçilmiş olsalar bile mahkûmiyetin ardından görevi sona erer. Yasaklanmış hakların geri verilmesine karar verilmesi hâlinde bu yasak uygulanmaz.

Tüzel Kişilik Kazanma ve Kuruluş Bildirimi

Türk hukukunda dernek kurmak için önceden bir izin alınması zorunlu değildir. Tüzel kişilik kazanmak için ise derneğin kurulacağı yerin en büyük mülki idare amirliğine kuruluş bildirimi yapılması ve gerekli belgelerin teslim edilmesi şarttır; bu bildirimin yapıldığı an dernek tüzel kişilik kazanır.

Kuruluş bildiriminin temel işlevi, kanuna ve hukuka aykırı amaçlarla dernek oluşturulmasının önüne geçilmesidir. Mülki idare amiri, bildirimi ve ekindeki belgeleri altmış gün içinde bizzat ya da sivil toplumla ilişkiler birimlerine yetki vererek inceler. İlçelerde kurulan derneklerin tüzükleri ilgili valiliklerce de ayrıca incelenir.

İnceleme sonucunda tespit edilen kanuna aykırılık veya noksanlığın giderilmesi kuruculardan yazılı olarak istenir. Bu noksanlık otuz gün içinde giderilmezse mülki idare amiri, derneğin feshi için durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir.

Dernek Tüzüğünde Bulunması Zorunlu Unsurlar

Her derneğin bir tüzüğü olmak zorundadır. 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 4. maddesi, tüzükte yer alması zorunlu hususları kapsamlı biçimde saymaktadır. Bu zorunlu unsurlar arasında derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları, örgütü ve geçici yönetim kurulu yer almaktadır. Bunlara ek olarak genel kurulun toplanma şekli ve zamanı, oy kullanma ve karar alma usulleri, yönetim ve denetim kurullarının görev ve yetkileri ile seçim usulü, asıl ve yedek üye sayısı, şube bulunup bulunmayacağı ve şubelerin genel kurulda nasıl temsil edileceği, üyelerin ödeyeceği giriş ve yıllık aidat miktarının belirlenmesi yöntemi, derneğin borçlanma usulleri, iç denetim şekilleri, tüzüğün değiştirilme usulü ve fesih hâlinde mal varlığının tasfiye şekli de tüzükte gösterilmesi zorunlu konular arasındadır. Tüzük hükümleri kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz; tüzükte düzenlenmemiş konularda kanun hükümleri uygulanır.

Derneklerin Faaliyet Sınırları ve Yasaklar

Dernekler tüzüklerinde belirtilen amaç ve bu amacı gerçekleştirmek üzere öngörülen çalışma konuları dışında faaliyet yürütemez. 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 30. maddesi bu genel sınırı ve daha somut yasakları birlikte düzenlemektedir.

Anayasa ve kanunlarla açıkça yasaklanan amaçları gerçekleştirmek ya da konusu suç teşkil eden fiilleri işlemek amacıyla dernek kurulamaz. Ayrıca dernekler askerliğe, millî savunmaya veya genel kolluk hizmetlerine hazırlayıcı nitelikte öğretim ve eğitim faaliyetlerinde bulunamaz, bu amaçlarla kamp ya da eğitim yeri açamaz ve üyeleri için özel kıyafet ya da üniforma kullanamaz. Bu kurallar 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 30. maddesinde düzenlenmiştir.

Üyelik: Haklar ve Yükümlülükler

Hiç kimse bir derneğe üye olmaya, hiçbir dernek de üye kabul etmeye zorlanamaz. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 68. maddesi, her üyenin derneğin faaliyetlerine ve yönetimine katılma hakkını güvence altına almakta; derneğin üyeleri arasında dil, ırk, renk, cinsiyet, din, mezhep, aile, zümre veya sınıf farkı gözetemeyeceğini ve bu sebeplerle ayrıcalık tanıyan uygulamalar yapamayacağını açıkça hükme bağlamaktadır.

Üyeliğin temel mali yükümlülüğü ödenti vermektir. Tüzükte bu konuda ayrı bir düzenleme yapılmamışsa üyeler, derneğin amacının gerçekleşmesi ve borçlarının karşılanması için zorunlu ödentilere eşit olarak katılır. Üyeler aynı zamanda dernek düzenine uymak, derneğe sadakat göstermek ve derneğin amacının gerçekleşmesini güçleştirici ya da engelleyici davranışlardan kaçınmakla yükümlüdür.

Dernekten çıkan veya çıkarılan üye, dernek malvarlığında herhangi bir hak iddia edemez. Bu kural 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 68. maddesinde açıkça yer almaktadır.

Zorunlu Organlar: Genel Kurul, Yönetim Kurulu, Denetim Kurulu

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 72. maddesi uyarınca her dernekte üç zorunlu organ bulunmak zorundadır: genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu. Dernekler bu organların yanı sıra ihtiyari organlar da kurabilir; ancak ihtiyari organlara zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları devredilemez.

Genel kurul, derneğin en yetkili karar organıdır ve tüm kayıtlı üyelerden oluşur. Üyeliğe kabul ile üyelikten çıkarma konusunda son kararı genel kurul verir. Dernek organlarını seçmek, diğer organlara devredilmemiş işleri görmek, diğer organları denetlemek ve haklı sebeplerle her zaman görevden almak da genel kurulun yetki alanı içindedir.

Yönetim kurulu, derneğin yürütme ve temsil organıdır; beş asıl ve beş yedek üyeden az olmamak üzere tüzükte belirtilen sayıda üyeden oluşur. Temsil görevi, yönetim kurulunca üyelerden birine ya da üçüncü bir kişiye devredilebilir. Denetim kurulu ise üç asıl ve üç yedek üyeden az olmamak üzere tüzükte belirtilen sayıda üyeden oluşur; denetleme sonuçlarını bir raporla yönetim kuruluna ve genel kurula sunar.

Kamu Yararına Çalışan Dernek Statüsü

Bir derneğin kamu yararına çalışan derneklerden sayılabilmesi için en az bir yıldan beri faaliyette bulunması zorunludur. Bunun yanı sıra derneğin amacının ve bu amacı gerçekleştirmek için yürüttüğü faaliyetlerin topluma yararlı sonuçlar verecek nitelikte ve ölçüde olması gerekmektedir.

Derneğin Sona Ermesi ve Feshi

Bir dernek genel kurul kararıyla her zaman feshedilebilir. Derneğin kendiliğinden sona erdiği durumlarda ise her ilgili sulh hâkiminden bu durumun tespitini isteyebilir. Ayrıca derneğin amacı kanuna veya ahlâka aykırı hâle gelirse Cumhuriyet savcısının ya da herhangi bir ilgilinin istemi üzerine mahkeme derneğin feshine karar verebilir; mahkeme dava süresince faaliyetten alıkoyma dahil gerekli tüm önlemleri alma yetkisine sahiptir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy