Deniz ticaretinde elde edilen navlun gelirleri, gemi sahibi veya taşıyan işletmenin mürettebatı ve işletme kontrolünü elinde tutarak taşıma sonucunu üstlenmesi sebebiyle kira geliri sayılmayıp ticari kazanç niteliği taşır. Deniz yoluyla yük taşımayı ve malı varma limanında teslim etmeyi taahhüt eden navlun sözleşmelerinde geminin yalnızca kullanımı devredilmemekte, belirli bir taşıma sonucu taahhüt edilmektedir. Bu hukuki kabul çerçevesinde navlun gelirleri gayrimenkul sermaye iradı yerine ticari kazanç hükümleri kapsamında vergilendirilir.
Deniz Taşımacılığında Gelir ve Kurumlar Vergisi Yükümlülükleri
Gerçek kişi işletme olarak deniz taşımacılığı faaliyeti yürüten mükellefler, Gelir Vergisi Kanunu m. 37 uyarınca ticari kazanç hükümlerine göre vergilendirilir. Bu kapsamda vergi, hasılat ile gider farkı üzerinden hesaplanır; mükellefler geçici vergi ödemek ve yıllık beyanname vermekle yükümlüdür. Deniz taşımacılığı yapan sermaye şirketleri ise Kurumlar Vergisi Kanunu m. 6 uyarınca kurum kazancı üzerinden vergilendirilir. Kurumlar vergisinde ticari bilanço esas alınır, geçici vergi ödenir ve elde edilen navlun gelirleri kurum kazancına dahil edilir.
Dar Mükellef Yabancı Ulaştırma Kurumlarında Vergilendirme
Dar mükellef yabancı ulaştırma kurumlarının deniz taşımacılığı faaliyetlerinde Kurumlar Vergisi Kanunu m. 18-19 hükümleri gereğince götürü matrah yöntemi uygulanır. Deniz taşımacılığında hasılatın %15'i matrah olarak esas alınır ve hasılatın kalan kısmı gider kabul edilir. Bu sistem gereğince mükelleflerce ayrı ayrı gider indirimi yapılamaz.
İthalatta Navlun Bedeli ve Gümrük Vergisi Matrahı
İthalat işlemlerinde gümrük vergisi matrahı belirlenirken navlun taşıma bedeli satış bedeline eklenerek CIF değer hesaplamasına dahil edilir. Bu süreçte ana konşimento ve ara konşimento ayrımının yapılması ve gerçek taşıma bedelinin doğru gösterilmesi önem taşır. Taşıma bedelinin gerçek ekonomik değerinin altında gösterilmesi cezalı tarhiyat riski doğurur.
Ek Gelir Kalemlerinin Vergi Matrahına Etkisi
Vergi hukuku gelir kalemlerinin ismine değil ekonomik içeriğine bakar; taşıma faaliyetiyle bağlantılı her bedel ticari hasılat olarak değerlendirilir. Yükleme veya boşaltma süresinin aşılması halinde taşıyana ödenen sürastarya (demuraj) bedeli taşıma sözleşmesinin uzantısı niteliğinde olup ticari hasılatın parçasıdır ve vergiye tabidir. Sürastarya süresi dolduktan sonra tanınan ek bekleme süresine karşılık alınan kontrstarya bedeli de taşıma faaliyetinden doğduğu için vergi matrahına dahil edilir.
Taşıtanın sözleşmeden tek taraflı vazgeçmesi halinde ödenen pişmanlık navlunu ticari faaliyetin sonucu olduğundan ticari kazanç kapsamında vergilendirilir. Taşıma tamamlanmadan geminin zayi olması durumunda kurtarılan yük için belirli mesafeye kadar hak kazanılan mesafe navlunu taşıma faaliyetiyle bağlantılı bulunarak vergiye tabi tutulur. Taşıtanın tahsis edilen yük kapasitesini doldurmaması sebebiyle ödenen boş navlun sözleşmeden doğan bir gelir oluşturduğundan faturada ayrı gösterilip gösterilmediğine bakılmaksızın vergiye tabidir. Yükleme ve boşaltma süresinden tasarruf edilmesi halinde ödenen hızlandırma primi (pirimaj) ise yabancı ulaştırma kurumlarında hasılat kapsamına girmekle birlikte ayrıca navlun matrahına eklenmeyip götürü sistem içinde değerlendirilir.
Katma Değer Vergisi Yönünden İstisna Uygulaması
Deniz ticaretinde transit ve Türkiye ile yabancı ülkeler arasında yapılan uluslararası taşımacılık işlerinde, Katma Değer Vergisi Kanunu m. 14 uyarınca Cumhurbaşkanı tarafından belirlenen taşıma işleri katma değer vergisinden müstesnadır. Bu istisna, ikametgahı, kanuni merkezi ve iş merkezi Türkiye'de bulunmayan mükelleflere ilgili ülkeler itibarıyla karşılıklı olmak şartıyla tanınır.
3065 sayılı KATMA DEĞER VERGİSİ KANUNU m. 14Kaynağı aç
Deniz taşımacılığında navlun geliri gayrimenkul sermaye iradı sayılır mı?
Hayır, navlun sözleşmesinde mürettebat ve işletme kontrolü taşıyanda kaldığı ve belirli bir taşıma sonucu üstlenildiği için elde edilen navlun geliri gayrimenkul sermaye iradı değil ticari kazanç sayılır.
Dar mükellef yabancı ulaştırma kurumları deniz taşımacılığında münferit gider indirimi yapabilir mi?
Hayır, Kurumlar Vergisi Kanunu m. 18-19 gereğince uygulanan götürü matrah yönteminde hasılatın %15'i esas alınıp kalanı kanunen gider kabul edildiğinden ayrı ayrı gider indirimi yapılamaz.
Sürastarya bedeli vergi matrahına dahil midir?
Evet, yükleme veya boşaltma süresinin aşılması nedeniyle ödenen sürastarya (demuraj) bedeli taşıma sözleşmesinin uzantısı niteliğinde olup ticari hasılat kapsamında vergiye tabidir.
Uluslararası deniz taşımacılığında KDV istisnası yabancı mükelleflere nasıl uygulanır?
İkametgahı, kanuni ve iş merkezi Türkiye'de bulunmayan mükelleflere KDV Kanunu m. 14 kapsamındaki uluslararası taşıma istisnası ilgili ülkeler itibarıyla karşılıklı olmak şartıyla uygulanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy