Deniz ticaretinde sigortacı, taşıma sırasında meydana gelen hasar veya zıya sebebiyle sigortalısına tazminat ödediğinde kanun gereği sigortalının haklarına halef olur. Türk Ticaret Kanunu m. 1472 uyarınca mal sigortalarında sigortacı, tazminatı ödediği anda hukuken sigortalının yerine geçer ve sigortalının zarardan sorumlu olan kişilere karşı sahip olduğu dava hakkı, tazmin edilen bedel kadar sigortacıya intikal eder. Sigortalı tarafından sorumlular aleyhine başlatılmış bir dava veya icra takibi bulunuyorsa sigortacı, tazminatı ödediğini ispatlamak kaydıyla sigortalının onayı aranmaksızın davaya veya takibe kaldığı yerden devam edebilir.
Halefiyet Mekanizması ve Sorumluluk Sigortalarında İntikal
Sorumluluk sigortalarında da halefiyet esası geçerlidir. Türk Ticaret Kanunu m. 1481 gereğince sigortacı tazminatı ödedikten sonra sigortalının yerine geçer ve tazminat talebine ilişkin hak, ödenen bedel tutarında sigortacıya ait olur. Ayrıca sorumlular aleyhine açılmış bir dava veya başlatılmış bir icra takibi varsa sigortacı, ödemeyi ispatlayarak takibe veya davaya devam edebilir.
Halefiyet ilkesi kapsamında sigortalı, halefiyete konu hakları ihlal edici davranışlarda bulunması halinde Türk Ticaret Kanunu m. 1472/2 ve m. 1481/3 uyarınca sigortacıya karşı sorumlu tutulur. Sigortacı tarafından kısmi tazminat ödenmesi durumunda ise bakiye kalan kısım için sigortalının sorumlulara başvuru hakkı korunur.
Taşıyanın Sorumluluk Rejimi ve Hasar Bildirim Şartları
Deniz yoluyla eşya taşımalarında taşıyanın sorumluluğu Türk Ticaret Kanunu m. 1178 ile düzenlenmiştir. Taşıyan; navlun sözleşmesinin ifasında eşyanın yüklenmesi, istifi, taşınması, korunması, gözetimi ve boşaltılmasında tedbirli bir taşıyanın özenini göstermekle yükümlüdür. Taşıyan, eşyadaki zıya, hasar veya teslimdeki gecikmeden doğan zararlardan, zarara yol açan olayın eşyanın taşıyanın hâkimiyetinde bulunduğu devrede gerçekleşmiş olması kaydıyla sorumlu tutulur.
Eşyadaki zıya veya hasarın kural olarak en geç teslim anında taşıyana yazılı bildirilmesi şarttır; zıya veya hasar haricen belli değilse teslimden itibaren üç gün içinde bildirim yapılması yeterli kabul edilir. Bununla birlikte eşyadaki hasar veya zıya durumu tarafların katılımıyla mahkeme, yetkili makam veya atanmış uzmanlar marifetiyle incelenmişse ayrıca bildirim yapılması gerekmeyebilir. Gecikme zararlarında ise Türk Ticaret Kanunu m. 1185 uyarınca eşyanın tesliminden itibaren 60 gün içinde yazılı bildirim yapılması zorunludur; süresinde bildirimde bulunulmadığı takdirde gecikme sebebiyle tazminat ödenmez.
Sorumluluk Sınırları ve Sınırlamadan Yararlanma Hakkının Kaybı
Taşıyanın sorumluluğu yasal sınırlarla çevrilidir. Türk Ticaret Kanunu m. 1186 uyarınca taşıyan, koli veya ünite başına 666,67 SDR ya da brüt kilogram başına 2 SDR tutarlarından hangisi daha yüksek ise bu miktarı aşan zararlardan sorumlu tutulamaz. Ancak yüklemeden önce eşyanın cinsi ve değeri bildirilip taşıma senedine yazılmışsa bu sorumluluk sınırları aşılabilir.
Tazminat hesabı, eşyanın boşaltıldığı veya sözleşme uyarınca boşaltılması gereken yer ve tarihteki borsa, cari piyasa ya da olağan değeri esas alınarak yapılır. Konteyner veya palet gibi taşıma gereçleriyle yapılan nakliyelerde, taşıma senedinde listelenen her bir koli ayrı bir ünite kabul edilir; senette bu yönde bir belirleme bulunmadığı takdirde taşıma gerecinin kendisi tek bir ünite sayılabilir.
Yasal sorumluluk sınırları mutlak bir kalkan teşkil etmez. Türk Ticaret Kanunu m. 1187 uyarınca, meydana gelen zarara kasten veya pervasızca ve zararın meydana gelmesi ihtimalinin bilinciyle işlenmiş bir fiil veya ihmalin sebebiyet verdiği ispatlanırsa, taşıyan m. 1186'daki yasal sınırlamalardan yararlanamaz.
Rücu Davalarında Hak Düşürücü Süreler ve Sözleşme Klozları
Eşyanın zıyaı, hasarı veya geç teslimi sebebiyle taşıyana karşı yöneltilecek tazminat taleplerinde Türk Ticaret Kanunu m. 1188 uyarınca 1 yıllık hak düşürücü süre öngörülmüştür. Bu süre, eşyanın teslim edildiği tarihten; eşya hiç teslim edilmemişse teslim edilmesi gereken tarihten itibaren işlemeye başlar ve süresi içinde yargı yoluna başvurulmadığında hak düşer.
Rücu davaları bakımından Türk Ticaret Kanunu m. 1188/3 özel bir düzenleme getirmiştir. Rücu davası genel 1 yıllık sürenin bitiminden sonra da açılabilir; ancak rücu hakkı, rücu talebinde bulunacak kişinin tazminatı bizzat ödediği veya kendisine karşı açılan davada dava dilekçesini tebellüğ ettiği tarihten itibaren 90 gün içinde kullanılmazsa hak düşümüne uğrar.
Sigortacı halefiyet yoluyla sigortalının sahip olduğu haklara geçtiğinden, sigortalının karşı tarafa karşı karşılaşabileceği hak düşürücü süre, sorumluluk sınırı, tahkim klozu ve muhatap tartışması gibi itiraz ve def'i riskleriyle bağlı olur. Halefiyet mekanizması sigortacıyı sigortalının yerine geçirdiğinden, kural olarak sigortacı konşimento veya çarterpartide yer alan tahkim ve yetki klozları ile sigortalının tabi olduğu usuli çerçeveye tabi olur.
Sigortacı ödeme yaptıktan sonra açılmış davaya nasıl dahil olur?
Sigortacı, sigortalı tarafından sorumlular aleyhine daha önce açılmış dava veya icra takibine Türk Ticaret Kanunu m. 1472 uyarınca tazminatı ödediğini ispatlayarak sigortalının onayı aranmaksızın devam edebilir.
Taşıyana karşı rücu davası açma süresi ne kadardır?
Rücu davası genel 1 yıllık sürenin bitiminden sonra da açılabilir; ancak Türk Ticaret Kanunu m. 1188/3 gereğince tazminatın ödendiği veya dava dilekçesinin tebellüğ edildiği tarihten itibaren 90 gün içinde yargı yoluna başvurulmalıdır.
Deniz taşımalarında hasar ve gecikme bildirimi ne zaman yapılmalıdır?
Zıya veya hasar kural olarak en geç teslim sırasında, haricen belli değilse teslimden itibaren 3 gün içinde yazılı bildirilmelidir; gecikme zararlarında ise teslimden itibaren 60 gün içinde yazılı bildirim yapılmadığı takdirde gecikme tazminatı ödenmez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy