Belirli Adli Kontrol Tedbirleri ve Bildirim Yükümlülüğü
5271 sayılı Kanun'un 141. maddesinin birinci fıkrasının (l) bendi uyarınca; konuttan ayrılmama ya da bağımlılıktan kurtulmaya matuf tedavi ve muayene tedbirlerine uyulması yönündeki adli kontrol kararlarından sonra ilgililer hakkında takipsizlik veya beraat kararı verilmesi halinde, doğan maddi ve manevi zararlar Devlete yöneltilecek taleple istenebilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 141Kaynağı aç
a) Kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya
tutukluluğunun devamına karar verilen,
b) Kanunî gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan,
c) Kanunî hakları hatırlatılmadan veya hatırlatılan haklarından
yararlandırılma isteği yerine getirilmeden tutuklanan,
d) Kanuna uygun olarak tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama mercii
huzuruna çıkarılmayan ve bu süre içinde hakkında hüküm verilmeyen,
e) Kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında
kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen,
f) Mahkûm olup da gözaltı ve tutuklulukta geçirdiği süreleri, hükümlülük
sürelerinden fazla olan veya işlediği suç için kanunda öngörülen cezanın sadece
para cezası olması nedeniyle zorunlu olarak bu cezayla cezalandırılan,
g) Yakalama veya tutuklama nedenleri ve haklarındaki suçlamalar
kendilerine, yazıyla veya bunun hemen olanaklı bulunmadığı hâllerde sözle
açıklanmayan,
h) Yakalanmaları veya tutuklanmaları yakınlarına bildirilmeyen,
i) Hakkındaki arama kararı ölçüsüz bir şekilde gerçekleştirilen,
j) Eşyasına veya diğer malvarlığı değerlerine, koşulları oluşmadığı halde
elkonulan veya korunması için gerekli tedbirler alınmayan ya da eşyası veya
diğer malvarlığı değerleri amaç dışı kullanılan veya zamanında geri verilmeyen,
k) (Ek: 11/4/2013-6459/17 md.) Yakalama, adli kontrol veya
tutuklama işlemine karşı Kanunda öngörülen başvuru imkânlarından
yararlandırılmayan,50
l) (Ek:2/3/2024-7499/12 md.) Konutunu terk etmemek veya
uyuşturucu, uyarıcı veya uçucu maddeler ile alkol bağımlılığından arınmak
amacıyla hastaneye yatmak dâhil, tedavi veya muayene tedbirlerine tâbi olmak ve
bunları kabul etmek şeklindeki adli kontrol yükümlülükleri uygulandıktan sonra
haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar
verilen,
Kişiler, maddî ve manevî her türlü zararlarını, Devletten isteyebilirler.
(2) Birinci fıkranın (e), (f) ve (l) bentlerinde belirtilen kararları
veren merciler, ilgiliye tazminat hakları bulunduğunu bildirirler ve bu husus
verilen karara geçirilir.50
(3) (Ek:18/6/2014-6545/70 md.) Birinci fıkrada yazan hâller
dışında, suç soruşturması veya kovuşturması sırasında kişisel kusur, haksız
fiil veya diğer sorumluluk hâlleri de dâhil olmak üzere hâkimler ve Cumhuriyet
savcılarının verdikleri kararlar veya yaptıkları işlemler nedeniyle tazminat
davaları ancak Devlet aleyhine açılabilir.
(4) (Ek:18/6/2014-6545/70 md.) Devlet, ödediği tazminattan dolayı
görevinin gereklerine aykırı hareket etmek suretiyle görevini kötüye kullanan
hâkimler ve Cumhuriyet savcılarına bir yıl içinde rücu eder.
Tazminat isteminin koşulları
Kanunun 141. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, birinci fıkranın (e), (f) ve (l) bentlerinde belirtilen kararları veren merciler, ilgiliye tazminat hakları bulunduğunu bildirmek ve bu hususu verilen karara geçirmekle yükümlüdür.
Yargı Mensuplarının Karar ve İşlemlerinde Sorumluluk ve Rücu Esası
İlgili maddenin ilk fıkrasında belirtilen durumların dışındaki adli tahkikat ve yargılama süreçlerinde, hâkim ve savcıların tasarruflarından doğan zararlar bakımından kişisel kusur ya da haksız fiil iddiaları bulunsa dahi tazminat davalarının münhasıran Devlet aleyhine ikame edilmesi zorunludur.
Hükmedilen tazminatı ödeyen Devlet, görev gereklerine aykırı davranarak yetkisini kötüye kullandığı belirlenen hâkim ve savcılara karşı bir yıllık süre dâhilinde rücu davası açabilir.
Tazminat İstem Süresi ve Yetkili Yargı Yeri
Hak sahiplerinin tazminat talebinde bulunabilmesi, kendilerine kararın tebliğ edildiği tarihten itibaren üç aylık ve her halükarda kararın kesinlik kazanmasını izleyen bir yıllık hak düşürücü sürelere bağlanmıştır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 142Kaynağı aç
tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karar veya hükümlerin kesinleşme
tarihini izleyen bir yıl içinde tazminat isteminde bulunulabilir.
(2) İstem, zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde ve eğer o
yer ağır ceza mahkemesi tazminat konusu işlemle ilişkili ise ve aynı yerde
başka bir ağır ceza dairesi yoksa, en yakın yer ağır ceza mahkemesinde karara
bağlanır. (Ek cümleler:2/3/2024-7499/13 md.) Ancak, 141 inci
maddenin birinci fıkrasının (e), (f) ve (l) bentleri kapsamındaki istemler
bakımından 9/1/2013 tarihli ve 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun
Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri uygulanır. Bu
fıkra uyarınca 6384 sayılı Kanun kapsamında olmasına rağmen ağır ceza
mahkemesine yapılan istemler, Komisyona gönderilir. Ağır ceza mahkemesinin
görev alanına giren ve girmeyen istemler birlikte yapılmış ise ağır ceza
mahkemesi görev alanına girmeyen istemleri ayırmak suretiyle Komisyona
gönderir. Bu hâllerde ağır ceza mahkemesine yapılan istem tarihi esas alınır.
(3) Tazminat isteminde bulunan
kişinin dilekçesine, açık kimlik ve adresini, zarara uğradığı işlemin ve
zararın nitelik ve niceliğini kaydetmesi ve bunların belgelerini eklemesi
gereklidir.
(4) Dilekçesindeki bilgi ve belgelerin yetersizliği durumunda mahkeme,
eksikliğin bir ay içinde giderilmesini, aksi hâlde istemin reddedileceğini
ilgiliye duyurur. Süresinde eksiği tamamlanmayan dilekçe, mahkemece, itiraz
yolu açık olmak üzere reddolunur.
(5) Mahkeme, dosyayı inceledikten sonra yeterliliğini belirlediği dilekçe
ve eki belgelerin bir örneğini Devlet Hazinesinin kendi yargı çevresindeki
temsilcisine tebliğ ederek, varsa beyan ve itirazlarını iki hafta içinde yazılı
olarak bildirmesini ister.[51]
(6) İstemin ve ispat belgelerinin değerlendirilmesinde ve tazminat
hukukunun genel prensiplerine göre verilecek tazminat miktarının saptanmasında
mahkeme gerekli gördüğü her türlü araştırmayı yapmaya veya hâkimlerinden birine
yaptırmaya yetkilidir.
(7) (Değişik: 25/5/2005 – 5353/20 md.) Mahkeme, kararını duruşmalı
olarak verir. İstemde bulunan ile Hazine temsilcisi, açıklamalı çağrı kâğıdı
tebliğine rağmen gelmezlerse, yokluklarında karar verilebilir.
(8) Karara karşı, istemde bulunan, Cumhuriyet savcısı veya Hazine
temsilcisi, istinaf yoluna başvurabilir; inceleme öncelikle ve ivedilikle
yapılır. (Ek cümleler:2/3/2024-7499/13 md.)
Karar yerinde görülmezse bölge adliye mahkemesince işin esası hakkında
karar verilir. Bölge adliye mahkemelerince bu fıkra uyarınca verilen kararlar
kesindir.
(9) (Ek: 15/8/2017-KHK-694/144 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7078/139
md.) Tazminat davaları nedeniyle Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi gereğince
hesaplanan nisbî avukatlık ücreti ödenir. Ancak, ödenecek miktar Tarifede sulh
ceza hâkimliklerinde takip edilen işler için belirlenen maktu ücretten az, ağır
ceza mahkemelerinde takip edilen davalar için belirlenen maktu ücretten fazla
olamaz.
(10) (Ek: 15/8/2017-KHK-694/144 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7078/139
md.) Tazminata ilişkin mahkeme kararları, kesinleşmeden ve idari başvuru
süreci tamamlanmadan icra takibine konulamaz. Kesinleşen mahkeme kararında
hükmedilen tazminat ile vekâlet ücreti, davacı veya vekilinin davalı idareye
yazılı şekilde bildireceği banka hesap numarasına, bu bildirimin yapıldığı
tarihten itibaren otuz gün içinde ödenir. Bu süre içinde ödeme yapılmaması
halinde, karar genel hükümler dairesinde infaz ve icra olunur.
Tazminatın geri alınması
Tazminat başvurularını inceleme yetkisi, mağdurun yerleşim yerindeki ağır ceza mahkemesine aittir; bu mahkemenin işlemle irtibatlı olması ve muhitte başka bir dairenin bulunmaması durumunda başvuru en yakın yerdeki ağır ceza mahkemesince karara bağlanır.
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 141. maddesinin birinci fıkrasının (e), (f) ve (l) bentleri kapsamındaki istemler bakımından 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri uygulanır. 6384 sayılı Kanun kapsamında olmasına rağmen ağır ceza mahkemesine yapılan istemler Tazminat Komisyonuna gönderilir. Ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren ve girmeyen istemler birlikte yapılmış ise mahkeme görev alanına girmeyen istemleri ayırmak suretiyle Komisyona gönderir ve bu hâllerde ağır ceza mahkemesine yapılan başvuru tarihi esas alınır.
Yargılama Usulü, Kanun Yolu ve Kararın İnfazı
İstemin incelenmesi sırasında başvuru evrakında ve dayanak belgelerde eksiklik saptanırsa mahkemece durumun bir ay zarfında düzeltilmesi istenir; bu süre zarfında noksanları giderilmeyen dilekçelerin itiraz yolu açık bırakılarak reddine karar verilir.
İstinaf merciine intikal eden dosyalarda verilen ilk derece kararı isabetli görülmediği takdirde, bölge adliye mahkemesince uyuşmazlığın esası incelenerek nihai hüküm kurulur ve kanun uyarınca bu kararlar kesinlik arz eder.
Tazminat ilamlarının cebri icraya konulabilmesi, hükmün kesinleşmesi ve idari bildirim prosedürünün tamamlanması şartına bağlıdır; idareye iletilen hesap bilgisine istinaden tanınan otuz günlük süre içinde ödeme yapılmadığı takdirde genel infaz ve icra kuralları tatbik edilir.
Maddi ve Manevi Zararın Kapsamı
Tutuklu kaldığı döneme ilişkin gelir kaybı miktarını itibar edilebilir belgelerle ortaya koyamayan davacı yönünden maddi tazminatın, ilgili döneme ilişkin olarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca 16 yaşından büyükler için belirlenen net asgari ücret miktarları esas alınarak hesaplanması gerektiği değerlendirilebilmektedir.
Haksız tutukluluk nedeniyle net asgari ücret üzerinden maddi tazminata hükmedilmesi durumunda yapılan hesaplamada hafta sonu, dinî ve millî bayram tatilleri gerekçe gösterilerek indirim yapılamaz.
Somut uyuşmazlıklarda manevi tazminat belirlenirken şahsın sosyoekonomik şartları, isnadın niteliği, sürecin gelişimi, tedbir süresi ve kesinleşme dönemine kadar oluşacak parasal değer dengesi hak ve nesafet çerçevesinde gözetilmektedir.
Konutunu terk etmeme tedbiri uygulanan kişi tazminat isteyebilir mi?
Konuttan ayrılmama tedbiri veya bağımlılık tedavisi yükümlülüklerine tabi kılınan kişiler hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildiğinde ya da beraat kararı alındığında, maddi ve manevi tüm zararların tazmini Devletten talep edilebilir.
CMK 141 tazminat istemi hangi sürelerde yapılmalıdır?
Tazminat istemi, karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde yapılabilir.
Hâkim ve savcıların soruşturma işlemlerinden doğan tazminat kime karşı açılır?
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 141. maddesinin birinci fıkrasında yazan hâller dışında, soruşturma veya kovuşturmadaki kararlar ya da işlemler nedeniyle tazminat davaları kişisel kusur ve haksız fiil dâhil ancak Devlet aleyhine açılabilir.
Gelir kaybı belgelenemediğinde maddi tazminat nasıl belirlenir?
Tutukluluk süresindeki kazanç kaybı somut belgelerle ispatlanamadığında net asgari ücret üzerinden değerlendirme yapıldığı kararlar bulunmakta olup, net asgari ücret esas alındığında hafta sonu ile dinî ve millî bayram tatilleri gerekçesiyle indirim yapılamayacağı kabul edilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy