Ceza Muhakemesinde Koruma Tedbirleri ve Şartları

Koruma tedbirleri her olayda kendiliğinden uygulanmaz. Tutuklama, kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni bulunursa verilebilir; ölçüsüzse verilemez. Gözaltı, adli kontrol, arama, elkoyma ve akıl hastalığı yönünden gözlem ayrı şartlara bağlanmıştır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 141. maddesinde sayılan kişiler, maddi ve manevi zararlarını Devletten isteyebilir.

Tutuklama kararı ve nedenleri

5271 sayılı Kanun'un 100. maddesinin birinci fıkrası, kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ile bir tutuklama nedenini birlikte arar. Bu iki unsur varsa şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir. Hüküm kararı zorunlu kılmaz. Aynı fıkraya göre işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiriyle ölçülü olmayan durumda tutuklama kararı verilemez.

100. maddenin ikinci fıkrası, bazı hâllerde bir tutuklama nedeninin var sayılabileceğini düzenler. Kaçma, saklanma veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular bu kapsamdadır. Şüpheli veya sanığın davranışlarının delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı girişiminde bulunma yönünde kuvvetli şüphe oluşturması da aynı fıkraya girer. Varsayılabilen neden, her olayda kesinleşmiş bir tutuklama sebebi yaratmaz.

Üçüncü fıkraya göre, fıkrada sayılan suçların işlendiği konusunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri varsa tutuklama nedeni var sayılabilir. Bu da bir olanak olarak düzenlenmiştir.

Kaçak bakımından 248. maddenin beşinci fıkrası ayrı bir olanak tanır. 100 ve sonraki maddeler gereğince sulh ceza hâkimi veya mahkeme, kaçak hakkında yokluğunda tutuklama kararı verebilir.

Tutuklama kararının verilemeyeceği hâller

100. maddenin dördüncü fıkrası, yalnızca adli para cezasını gerektiren suçlarda tutuklama kararı verilemeyeceğini belirtir. Vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenen suçlar hariç olmak üzere, hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda da tutuklama kararı verilemez.

Gözaltı kararı, süre ve başvuru

91. maddenin birinci fıkrası, gözaltı kararını önceki maddeye göre yakalanan kişiye bağlar. Bu kişi Cumhuriyet savcılığınca bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir. Gözaltı, tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve suçun işlendiği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır.

Toplu olarak işlenen suçlarda delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu varsa Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin uzatılmasına yazılı emir verebilir. Her uzatma bir günü geçemez ve üç gün süreyle yapılabilir. Uzatma emri gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir.

Suçüstü hâlleriyle sınırlı olmak üzere, fıkrada belirtilen suçlarda mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirleri yirmi dört saate kadar gözaltı kararı verebilir. Şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu düzenini ciddi biçimde bozulmasına yol açabilecek toplumsal olaylar sırasında ve toplu işlenen suçlarda bu süre kırk sekiz saate kadar çıkabilir. Neden ortadan kalkınca veya işlemler tamamlanınca derhâl, her hâlde bu sürelerin sonunda Cumhuriyet savcısına bilgi verilir ve talimatına göre hareket edilir. Kişi serbest bırakılmazsa önceki fıkralar uygulanır.

Bu özel düzenlemede kişi en geç kırk sekiz saat, toplu olarak işlenen suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Aynı fıkra kapsamında kollukça gözaltına alınanlar hakkında da gözaltı hükümleri uygulanır.

Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa, en geç maddede belirtilen süreler sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir. Sorguda müdafi de hazır bulunur. Bu sorgu hükmü, özel gözaltı düzenlemesinden ayrı olarak maddenin yedinci fıkrasında yer alır.

Yakalama işlemine, gözaltına almaya ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı sulh ceza hâkiminden serbest bırakılma istenebilir. Başvurabilecek kişiler yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilci, eş ya da birinci veya ikinci derecede kan hısmıdır.

Sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinde yapar ve başvuruyu derhâl, nihayet yirmi dört saat dolmadan sonuçlandırır. Tedbiri yerinde görürse başvuruyu reddeder. Diğer sonuç, yakalananın derhâl soruşturma evrakıyla Cumhuriyet savcılığında hazır bulundurulmasına karar verilmesidir.

Gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan kişi, yakalamaya neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve Cumhuriyet savcısının kararı olmadıkça aynı nedenle yeniden yakalanamaz.

Tutuklama yerine adli kontrol

109. maddenin birinci fıkrasına göre, soruşturmada 100. maddedeki tutuklama sebepleri varsa şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebilir. Kanunda tutuklama yasağı öngörülen hâllerde de adli kontrol hükümleri uygulanabilir. Kanunlarda öngörülen tutukluluk süreleri dolduğu için salıverilenler hakkında da bu hükümler uygulanabilir.

Adli kontrol, bir veya birden fazla yükümlülüğü kapsayabilir. Yurt dışına çıkamama ile hâkimin belirlediği yerlere belirtilen sürelerde düzenli başvurma bunlar arasındadır. Hâkimin gösterdiği merci veya kişilerin çağrılarına ve gerektiğinde mesleki uğraşlara ya da eğitime devam konusundaki kontrol tedbirlerine uyma da yükümlülük olarak öngörülebilir.

Şüpheli, her türlü taşıtı veya bunlardan bazılarını kullanamama ve gerektiğinde sürücü belgesini makbuz karşılığında kaleme teslim etme yükümlülüğüne tabi tutulabilir. Uyuşturucu, uyarıcı veya uçucu maddeler ile alkol bağımlılığından arınmak amacıyla hastaneye yatmak dâhil tedavi veya muayene tedbirlerini kabul etmek de adli kontrol kapsamındadır.

Parasal durum gözetilerek miktarı ve bir defada ya da taksitlerle ödeme süreleri, Cumhuriyet savcısının isteği üzerine hâkimce belirlenen bir güvencenin yatırılması istenebilir. Silah bulunduramama veya taşıyamama ve gerektiğinde silahların makbuz karşılığında adli emanete teslimi de yükümlülüklerdendir.

Suç mağdurunun haklarını güvenceye almak üzere, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkimin miktar ve ödeme süresini belirleyeceği paranın aynî veya kişisel güvenceye bağlanması uygulanabilir. Aile yükümlülüklerine ve nafakanın düzenli ödenmesine ilişkin güvence de aynı fıkrada ayrı bir yükümlülük olarak düzenlenmiştir.

Konutu terk etmemek, belirli bir yerleşim bölgesini terk etmemek ve belirlenen yer veya bölgelere gitmemek adli kontrol yükümlülükleri arasındadır. Taşıt kullanma yasağının uygulanmasında hâkim veya Cumhuriyet savcısı, şüphelinin mesleki uğraşlarında araç kullanmasına sürekli veya geçici izin verebilir. İzin yalnız taşıt kullanmaya ilişkin yükümlülük bakımındandır.

Ağır hastalık veya engellilik nedeniyle ceza infaz kurumu koşullarında hayatını yalnız idame ettiremediği, 5275 sayılı Kanun'un 16. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca tespit edilen şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrole karar verilebilir. Gebe olan veya doğumundan itibaren altı ay geçmemiş kadın şüpheli için de aynı olanak vardır.

Mahkûmiyet hükmü verilmiş ve bu hüküm için istinaf veya temyiz başvurusu yapılmışsa, hükmü veren ilk derece mahkemesi UYAP kayıtlarını inceleyerek adli kontrol kararı verebilir.

Adli kontrol altında geçen süre kural olarak şahsi hürriyeti sınırlama sebebi sayılarak cezadan mahsup edilmez. Bu kural, üçüncü fıkranın tedavi veya muayene tedbirine ilişkin bendi ile konutu terk etmemeye ilişkin bendinde uygulanmaz. Konutu terk etmemek yükümlülüğü altında geçen her iki gün, mahsupta bir gün olarak dikkate alınır.

Arama ve elkoyma

116. maddenin birinci fıkrasına göre, yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği konusunda makul şüphe varsa şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir. Düzenleme şüpheli veya sanığa ilişkin aramayı kapsar.

Elkoyma hâkim kararıyla yapılabilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri yeterlidir. Savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emri kullanılır. İşlemi kolluk görevlileri yapar ve açık kimlik elkoyma tutanağına geçirilir.

Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim kararını elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklamazsa elkoyma kendiliğinden kalkar. Zilyetliğindeki eşya veya diğer malvarlığı değerlerine el konulan kişi, hâkimden her zaman bu konuda karar verilmesini isteyebilir. İşlem, suçtan zarar gören mağdura gecikmeksizin bildirilir.

Askerî mahallerde elkoyma, kural olarak Cumhuriyet savcısının nezaretinde ve askerî makamların katılımıyla adli kolluk görevlilerince yapılır. Gecikmesinde sakınca varsa savcının yazılı emriyle de aynı katılımla yapılabilir.

Akıl hastalığı yönünden gözlem

74. madde, fiili işlediği yolunda kuvvetli şüphe bulunan şüpheli veya sanığın akıl hastası olup olmadığının, hastaysa ne zamandan beri hasta olduğunun ve hastalığın davranışlarına etkisinin saptanmasını düzenler. Uzman hekim önerisi ile Cumhuriyet savcısı ve müdafiin dinlenmesi gerekir. Resmî sağlık kurumunda gözleme soruşturmada sulh ceza hâkimi, kovuşturmada mahkeme karar verebilir.

Müdafi yoksa hâkim veya mahkemenin istemi üzerine baro bir müdafi görevlendirir. Gözlem süresi üç haftayı geçemez. Sürenin yetmeyeceği anlaşılırsa resmî sağlık kurumunun istemi üzerine, her seferinde üç haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir. Sürelerin toplamı üç ayı geçemez.

Gözlem altına alınma kararına itiraz edilebilir ve itiraz kararın yerine getirilmesini durdurur. 74. madde, 223. maddenin sekizinci fıkrası gereğince yargılamanın durması gereken hâllerde de uygulanır.

Kaçağın malvarlığına ilişkin tedbir

Kaçağın savcıya başvurmasını veya duruşmaya gelmesini sağlamak için Türkiye'de bulunan mal, hak ve alacaklarına elkoyma, amaçla orantılılık şartına bağlıdır. Karar, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi veya mahkeme tarafından verilir; gerektiğinde idare için kayyım atanır. Birinci fıkradaki bu olanak, maddenin ikinci fıkrasında ayrıca gösterilen suçlarla sınırlıdır. Elkoyma ve kayyım atama kararı müdafie bildirilir.

Kaçak yakalandığında veya kendiliğinden gelerek teslim olduğunda el koymanın kaldırılmasına karar verilir. El koyma sırasında, kaçağın bakmakla yükümlü olduğu yakınlarının tedbirler nedeniyle yoksulluğa düşebileceği saptanırsa kayyıma izin verilir. Yardım, el konulan malvarlığından ve sosyal durumlarıyla orantılıdır.

248. madde kapsamındaki kararlara karşı itiraz edilebilir.

Koruma tedbirinden doğan tazminat

141. maddenin birinci fıkrası, kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya tutukluluğunun devamına karar verilen kişileri kapsar. Kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmama, kanuni haklar hatırlatılmadan veya yararlanma isteği yerine getirilmeden tutuklanma ile kanuna uygun tutuklamaya rağmen makul sürede yargılama mercii huzuruna çıkarılmama ve bu sürede hüküm verilmeme ayrı ayrı sayılmıştır.

Kanuna uygun yakalama veya tutuklamadan sonra kovuşturmaya yer olmadığına ya da beraate karar verilen kişiler de kapsamdadır. Gözaltı ve tutukluluk süreleri hükümlülük süresinden fazla olanlar ile suç için kanunda öngörülen cezanın yalnız para cezası olması nedeniyle zorunlu olarak bu cezayla cezalandırılanlar aynı fıkrada düzenlenmiştir.

Yakalama veya tutuklama nedenleri ve suçlamalar yazıyla, bu hemen olanaklı değilse sözle açıklanmayan kişi ile yakalanması veya tutuklanması yakınlarına bildirilmeyen kişi fıkrada yer alır. Arama kararının ölçüsüz gerçekleştirilmesi ayrı bir hâldir. Koşulları oluşmadan el koyma, malvarlığının korunması için gerekli tedbirin alınmaması, amaç dışı kullanma veya zamanında geri vermeme de düzenlenmiştir.

Yakalama, adli kontrol veya tutuklama işlemine karşı Kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmayan kişiler kapsamdadır. Konutu terk etmemek veya bağımlılıktan arınma amacıyla hastaneye yatmak dâhil tedavi ya da muayene tedbirlerinin uygulanmasından sonra kovuşturmaya yer olmadığına veya beraate karar verilen kişiler de sayılmıştır.

Birinci fıkrada sayılan kişiler maddi ve manevi her türlü zararlarını Devletten isteyebilir. (e), (f) ve (l) bentlerindeki kararları veren merciler, ilgiliye tazminat hakkı bulunduğunu bildirir ve bunu karara geçirir.

Birinci fıkradaki hâller dışında, soruşturma veya kovuşturma sırasında kişisel kusur, haksız fiil veya diğer sorumluluk hâlleri dâhil hâkimler ve Cumhuriyet savcılarının karar veya işlemleri nedeniyle tazminat davaları ancak Devlet aleyhine açılabilir. Devlet, ödediği tazminattan dolayı görevinin gereklerine aykırı hareket ederek görevini kötüye kullanan hâkimler ve Cumhuriyet savcılarına bir yıl içinde rücu eder.

Tazminat istemi, karar veya hükmün kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay içinde yapılabilir. Her hâlde kesinleşme tarihini izleyen bir yıl geçtikten sonra istemde bulunulamaz.

İstem kural olarak zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde karara bağlanır. Bu mahkeme işlemle ilişkiliyse ve aynı yerde başka ağır ceza dairesi yoksa en yakın yer ağır ceza mahkemesi görevlidir. 141. maddenin birinci fıkrasının (e), (f) ve (l) bentlerindeki istemlerde 6384 sayılı Kanun hükümleri uygulanır. Bu kapsamdaki istem ağır ceza mahkemesine yapılmışsa Komisyona gönderilir ve istem tarihi esas alınır.

Dilekçede açık kimlik ve adres ile zarara uğranılan işlemin ve zararın nitelik ve niceliği yazılır; belgeler eklenir. Bilgi ve belgeler yetersizse mahkeme, eksikliğin bir ay içinde giderilmesini ve aksi hâlde istemin reddedileceğini duyurur. Süresinde tamamlanmayan dilekçe, itiraz yolu açık olmak üzere reddolunur.

Mahkeme, yeterli gördüğü dilekçe ve eklerin örneğini Devlet Hazinesinin yargı çevresindeki temsilcisine tebliğ eder. Varsa beyan ve itirazların iki hafta içinde yazılı bildirilmesi istenir. İstem ve ispat belgelerini değerlendirirken ve tazminat hukukunun genel prensiplerine göre miktarı saptarken gerekli gördüğü araştırmayı yapabilir veya hâkimlerinden birine yaptırabilir.

Mahkeme kararını duruşmalı verir. İstemde bulunan ile Hazine temsilcisinin her ikisi de açıklamalı çağrıya rağmen gelmezse yokluklarında karar verilebilir. Karara karşı istemde bulunan, Cumhuriyet savcısı veya Hazine temsilcisi istinaf yoluna başvurabilir. İnceleme öncelikle ve ivedilikle yapılır.

Karar yerinde görülmezse bölge adliye mahkemesi işin esası hakkında karar verir. Bu fıkra uyarınca verilen kararlar kesindir. Tazminata ilişkin mahkeme kararları kesinleşmeden ve idari başvuru süreci tamamlanmadan icra takibine konulamaz.

Kesinleşen karardaki tazminat, davacı veya vekilinin davalı idareye yazılı bildireceği banka hesabına, bildirimin yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde ödenir. Bu sürede ödeme yapılmazsa karar genel hükümler uyarınca infaz ve icra olunur.

Hastalık ve gebelikte infazın geri bırakılması

5275 sayılı Kanun'un 16. maddesinin birinci fıkrasına göre akıl hastalığına tutulan hükümlünün cezasının infazı geriye bırakılır. Hükümlü, iyileşinceye kadar Türk Ceza Kanunu'nun 57. maddesinde belirtilen sağlık kurumunda koruma ve tedavi altına alınır. Bu kurumda geçen süreler cezaevinde geçmiş sayılır.

Diğer hastalıklarda infaza, resmî sağlık kuruluşlarının mahkûmlara ayrılan bölümlerinde devam olunur. Hapis cezasının infazı mahkûmun hayatı için kesin tehlike oluşturuyorsa, bu durumda da infaz iyileşinceye kadar geri bırakılır.

Birinci ve ikinci fıkralardaki geri bırakma kararı, Adlî Tıp Kurumu raporu veya Adalet Bakanlığınca belirlenen tam teşekküllü hastanenin sağlık kurulu raporunun Adlî Tıp Kurumunca onaylanması üzerine, infazın yapıldığı yer Cumhuriyet Başsavcılığınca verilir. Kararda yükümlülükler belirtilerek mahkûma ve yasal temsilcisine tebliğ edilir. Mahkûmun bulunacağı yer kendisi veya yasal temsilcisi tarafından ilgili Cumhuriyet Başsavcılığına bildirilir.

Sağlık durumu, raporda belirtilen sürelere, süre yoksa birer yıllık dönemlere göre aynı usulle incelettirilir. İncelemeyi geri bırakma kararını veren Cumhuriyet Başsavcılığı veya onun istemiyle bulunulan ya da tedavinin yapıldığı yer Cumhuriyet Başsavcılığı yaptırır. Devam edip etmeyeceğine karar veren makam, kararı vermiş olan Cumhuriyet Başsavcılığıdır.

Kararı veren Cumhuriyet Başsavcılığının istemi üzerine mahkûmun izlenmesine yönelik tedbirler, bildirimin yapıldığı yerdeki kolluk makam ve memurlarınca yerine getirilir. Üçüncü fıkradaki yükümlülüklere aykırı hareket edilirse geri bırakma kararı, kararı veren Cumhuriyet Başsavcılığınca kaldırılır. Bu karara karşı infaz hâkimliğine başvurulabilir.

Hapis cezasının infazı, gebe olan veya doğumundan itibaren bir yıl altı ay geçmemiş kadınlar hakkında geri bırakılır. Çocuk ölmüş veya anasından başka birine verilmişse, doğumdan itibaren iki ay geçince ceza infaz olunur.

Dördüncü fıkradaki gebelik ve doğum sonrası geri bırakma, kapalı kuruma girdikten sonra gebe kalan herkese uygulanmaz. Koşullu salıverilmesine altı yıldan uzun süre kalanlar ile eylem ve tutumları nedeniyle tehlikeli sayılanlar bu kapsamın dışındadır. Onların cezasının aynı fıkrada öngörülen bölümü, kurumda kendileri için ayrılan uygun yerlerde çektirilir.

Ağır hastalık veya engellilik, tek başına infazı durdurmaz. Mahkûmun kurum koşullarında hayatını yalnız sürdürememesi ile toplum güvenliği yönünden ağır ve somut bir tehlike oluşturmayacağının değerlendirilmesi birlikte aranır. Bu iki şart varsa infaz, üçüncü fıkradaki usule göre iyileşinceye kadar geri bırakılabilir; hüküm bunu zorunlu kılmaz.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy