Ceza muhakemesinde adil yargılanma hakkının temel güvencelerinden biri, davaya bakan hakimin tarafsız ve bağımsız olmasıdır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) bu güvenceyi iki ayrı kurumla sağlar: yasaklılık ve ret. Yasaklılık, hakimin kanunda belirtilen belirli hâllerde davadan uzaklaşmasını zorunlu kılar; ret ise tarafsızlığı şüpheye düşürecek başka sebeplerin varlığında ilgili tarafların hakimi görevden uzaklaştırmasına olanak tanır. Bunların yanı sıra hakim, belirli koşullarda bizzat çekinme yoluna da gidebilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 22Kaynağı aç
a) Suçtan kendisi zarar görmüşse,
b) Sonradan kalksa bile şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında
evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisi bulunmuşsa,
c) Şüpheli, sanık veya mağdurun kan
veya kayın hısımlığından üstsoy veya altsoyundan biri ise,
d) Şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında evlât edinme bağlantısı
varsa,
e) Şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında üçüncü derece dahil kan
hısımlığı varsa,
f) Evlilik sona ermiş olsa bile, şüpheli, sanık veya mağdur ile
aralarında ikinci derece dahil kayın hısımlığı varsa,
g) Aynı davada Cumhuriyet savcılığı, adlî kolluk görevi, şüpheli veya
sanık müdafiliği veya mağdur vekilliği yapmışsa,
h) Aynı davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenmişse,
Hâkimlik görevini yapamaz.
Yargılamaya katılamayacak hâkim
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 24Kaynağı aç
istenebileceği gibi, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerden dolayı
da reddi istenebilir.
(2) Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan
veya vekili, hâkimin reddi isteminde bulunabilirler.
(3) Bunlardan herhangi biri istediği takdirde, karar veya hükme katılacak
hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir.
Tarafsızlığını şüpheye düşürecek
sebeplerden dolayı hâkimin reddi isteminin süresi
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 30Kaynağı aç
çekindiğinde; merci, bir başka hâkimi veya mahkemeyi davaya bakmakla
görevlendirir.
(2) Hâkim,
tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebepler ileri sürerek çekindiğinde, merci
çekinmenin uygun olup olmadığına karar verir. Çekinmenin uygun bulunması
halinde, davaya bakmakla bir başka hâkim veya mahkeme görevlendirilir.
(3) Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yapılan işler hakkında 29 uncu
madde hükmü uygulanır.
Ret isteminin geri çevrilmesi
Hakimin Davaya Bakamayacağı Haller
CMK m. 22, hakimin hangi durumlarda davaya bakamayacağını düzenler. Bu hâller şunlardır: suçtan bizzat zarar görmüş olmak; sonradan sona ermiş olsa bile şüpheli, sanık veya mağdurla evlilik, vesayet ya da kayyımlık ilişkisi bulunmak; şüpheli, sanık veya mağdurun kan ya da kayın hısımlığından üstsoy veya altsoyundan biri olmak; aralarında evlât edinme bağlantısı bulunmak; şüpheli, sanık veya mağdurla üçüncü derece dahil kan hısımlığı bulunmak; evlilik sona ermiş olsa bile şüpheli, sanık veya mağdurla ikinci derece dahil kayın hısımlığı bulunmak; aynı davada Cumhuriyet savcılığı, adli kolluk görevi, müdafilik veya mağdur vekilliği yapmış olmak; aynı davada tanık ya da bilirkişi sıfatıyla dinlenmiş olmak.
CMK m. 289/1-b uyarınca, kanun gereği hakimlik görevini yapmaktan yasaklanmış bir hakimin hükme katılması hukuka kesin aykırılık hâli oluşturur. Bu aykırılık temyiz dilekçesinde gösterilmemiş olsa bile dikkate alınır. Aynı maddenin (a) bendi kapsamında mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş olması da kesin hukuka aykırılık sayılır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 289Kaynağı aç
da aşağıda yazılı hâllerde hukuka kesin aykırılık var sayılır:
a) Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş olması.
b) Hâkimlik görevini yapmaktan kanun gereğince yasaklanmış hâkimin hükme
katılması.
c) Geçerli şüphe nedeniyle hakkında ret istemi öne sürülmüş olup da bu
istem kabul olunduğu hâlde hâkimin hükme katılması veya bu istemin kanuna
aykırı olarak reddedilip hâkimin hükme katılması.
d) Mahkemenin kanuna aykırı olarak davaya bakmaya kendini görevli veya
yetkili görmesi.
e) Cumhuriyet savcısı veya duruşmada kanunen mutlaka hazır bulunması
gereken diğer kişilerin yokluğunda duruşma yapılması.
f) Duruşmalı olarak verilen hükümde açıklık kuralının ihlâl edilmesi.
g) Hükmün 230 uncu madde gereğince gerekçeyi içermemesi.
h) Hüküm için önemli olan hususlarda mahkeme kararı ile savunma hakkının
sınırlandırılmış olması.
i) Hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması.
Sanığın yararına olan kurallara aykırılık
Önceki Görevden Kaynaklanan Yasaklılık
CMK m. 23, önceki görevden kaynaklanan ayrı bir yasaklılık kategorisi oluşturur. Buna göre bir karar veya hükme katılan hakim, yüksek görevli mahkemece o hükme ilişkin verilecek karar veya hükme katılamaz. Aynı işte soruşturma evresinde görev yapmış olan hakim kovuşturma evresinde görev yapamaz. Yargılamanın yenilenmesi hâlinde ise önceki yargılamada görev yapan hakim aynı işte görev alamaz.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 23Kaynağı aç
mahkemece bu hükme ilişkin olarak verilecek karar veya hükme katılamaz.
(2) Aynı işte soruşturma evresinde görev
yapmış bulunan hâkim, kovuşturma evresinde görev yapamaz.
(3) Yargılamanın yenilenmesi halinde, önceki yargılamada görev yapan
hâkim, aynı işte görev alamaz.
Hâkimin reddi sebepleri ve ret isteminde bulunabilecekler
Soruşturma evresindeki görev yasağının uygulama alanı, 5320 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un 11. maddesiyle belirlenmiştir: CMK m. 23/2, CMK m. 163 hükmü dışındaki hâllerde uygulanmaz. CMK m. 163, suçüstü hâli veya gecikmesinde sakınca bulunan durumlarda Cumhuriyet savcısına erişilememesi ya da olayın savcının iş gücünü aşması hâlinde sulh ceza hakiminin tüm soruşturma işlemlerini yapabilmesine olanak tanıyan özel bir düzenlemedir.
5320 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNUNUN YÜRÜRLÜK VE UYGULAMA ŞEKLİ HAKKINDA KANUN m. 11Kaynağı aç
maddesinin ikinci fıkrası, Kanunun 163 üncü maddesi hükmü dışındaki hallerde uygulanmaz.
Tutuklulukta geçecek
süre ve tanıkların dinlenmesi
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 163Kaynağı aç
hâllerde, Cumhuriyet savcısına erişilemiyorsa veya olay genişliği itibarıyla
Cumhuriyet savcısının iş gücünü aşıyorsa, sulh ceza hâkimi de bütün soruşturma
işlemlerini yapabilir.
(2) Kolluk âmir ve memurları, sulh ceza hâkimi tarafından emredilen
tedbirleri alır ve araştırmaları yerine getirirler.
Adlî kolluk ve görevi
Tarafsızlık Şüphesine Dayalı Ret
CMK m. 24/1 uyarınca hakim yalnızca yasaklılık hâlleri nedeniyle değil, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerle de reddedilebilir. CMK m. 24/2 ret isteminde bulunabilecek kişileri sayar: Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekili bu talepte bulunabilir. Bu kişilerden herhangi biri istediğinde, karar veya hükme katılacak hakimlerin isimleri kendisine bildirilir.
Ret İsteminin Süresi
CMK m. 25, tarafsızlık şüphesine dayanan ret isteminin süresini yargılama aşamasına göre farklı biçimlerde belirler. İlk derece mahkemelerinde tarafsızlık şüphesine dayalı ret, sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenebilir. Bölge adliye mahkemelerinde duruşmalı işlerde inceleme raporu üyelere açıklanıncaya kadar, diğer hâllerde ise inceleme başlayıncaya kadar ret isteminde bulunulabilir. Yargıtay'da ise görevlendirilen üye veya tetkik hakimi tarafından yazılan rapor üyelere açıklanıncaya kadar ret isteminde bulunulabilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 25Kaynağı aç
bir hâkimin reddi, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusu başlayıncaya;
duruşmalı işlerde bölge adliye mahkemelerinde inceleme raporu ve Yargıtayda
görevlendirilen üye veya tetkik hâkimi tarafından yazılmış olan rapor üyelere
açıklanıncaya kadar istenebilir. Diğer hâllerde, inceleme başlayıncaya kadar
hâkimin reddi istenebilir.
(2) Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebeplerle duruşma veya inceleme
bitinceye kadar da hâkimin reddi istenebilir. Ancak bu istemin, ret sebebinin
öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması şarttır.
Ret isteminin usulü
CMK m. 25/2 uyarınca, sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebeplere dayanılarak duruşma ya da inceleme bitinceye kadar ret isteminde bulunulabilir; ancak bu istemin ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması zorunludur. Ret isteminde bulunan taraf, öğrendiği ret sebeplerinin tamamını bir defada ve olgularıyla birlikte ortaya koymakla yükümlüdür.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 26Kaynağı aç
dilekçeyle veya bu hususta zabıt kâtibine bir tutanak düzenlenmesi için
başvurulması suretiyle yapılır.
(2) Ret isteminde bulunan, öğrendiği ret sebeplerinin tümünü bir defada
açıklamak ve süresi içinde olguları ile birlikte ortaya koymakla yükümlüdür.
(3) Reddi istenen hâkim, ret sebepleri hakkındaki görüşlerini yazılı
olarak bildirir.
Hâkimin reddi istemine karar verecek mahkeme
Ret İsteminin Usulü
CMK m. 26/1 uyarınca hakimin reddi, hakimin mensup olduğu mahkemeye verilecek dilekçeyle ya da zabıt kâtibine tutanak düzenlenmesi için başvurulması suretiyle yapılır. Reddi istenen hakim, ret sebepleri hakkındaki görüşünü yazılı olarak bildirmek durumundadır. Ret isteminde bulunan, öğrendiği ret sebeplerinin tümünü bir defada, süresi içinde ve olgularıyla birlikte ortaya koymakla yükümlüdür.
Ret İstemine Hangi Mahkeme Karar Verir
CMK m. 27/1 uyarınca ret istemine kural olarak hakimin mensup olduğu mahkeme karar verir; reddi istenen hakim müzakereye katılamaz. Mahkemenin bu nedenle toplanamadığı hâllerde görev başka bir mercie geçer. Reddi istenen hakim asliye ceza mahkemesine mensupsa, o mahkemenin yargı çevresi içindeki ağır ceza mahkemesi karar verir. Reddi istenen hakim ağır ceza mahkemesine mensupsa ve o yerde birden fazla daire bulunuyorsa numara olarak sıradaki daireye, son numaralı daire için birinci daireye karar yetkisi geçer; o yerde tek daire bulunması hâlinde en yakın ağır ceza mahkemesi görevlidir. CMK m. 27/2 uyarınca sulh ceza hakimine karşı ret istemi yargı çevresi içindeki asliye ceza mahkemesine, tek hakime karşı ret istemi ise yargı çevresi içindeki ağır ceza mahkemesine aittir. Bölge adliye mahkemesi ceza dairesi başkan ve üyelerine ilişkin ret istemleri ise reddedilen kişi katılmaksızın görevli olduğu dairece karara bağlanır.
Ret Kararı Beklenirken Hakimin Yapabilecekleri
CMK m. 29/1 uyarınca reddi istenen hakim, ret hakkında karar verilinceye kadar yalnızca gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapabilir. Hakim oturum sırasında reddedilirse, ret hakkında karar verilebilmesi için oturuma ara vermek gerekse bile ara verilmeksizin devam edilir; ancak CMK m. 216 uyarınca tarafların iddia ve sözlerinin dinlenmesine geçilemez ve ret hakkında karar verilmeden, reddedilen hakim tarafından veya onun katılımıyla bir sonraki oturuma başlanamaz. Ret isteminin kabulüne karar verildiğinde ise gecikmesinde sakınca bulunan hâl nedeniyle yapılmış işlemler dışında duruşma yeniden tekrarlanır.
Ret Kararlarına Karşı Kanun Yolları
CMK m. 28/1 uyarınca ret isteminin kabulüne ilişkin kararlar kesindir; kabul edilmemesine ilişkin kararlara karşı itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz üzerine verilen ret kararı hükümle birlikte incelenir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 28Kaynağı aç
kabul edilmemesine ilişkin kararlara karşı itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz
üzerine verilen ret kararı hükümle birlikte incelenir.
Reddi istenen hâkimin yapabileceği işlemler
Ret İsteminin Geri Çevrilmesi
CMK m. 31/1 uyarınca kovuşturma evresinde ileri sürülen ret istemi mahkemece üç hâlde geri çevrilir: ret isteminin süresinde yapılmamış olması; ret sebebi ve delilinin gösterilmemiş olması; ret isteminin duruşmayı uzatmak amacıyla yapıldığının açıkça anlaşılması. Bu hâllerde toplu mahkemelerde ret istemi reddedilen hakimin müzakereye katılmasıyla, tek hakimli mahkemelerde ise reddedilen hakimin kendisi tarafından geri çevrilir; bu karara itiraz edilebilir.
Hakimin Çekinmesi
Hakimin reddi tarafların talebiyle işlev gördüğü gibi, hakim de belirli koşullarda bizzat çekinme yoluna gidebilir. CMK m. 30/1 uyarınca hakim yasaklılığını gerektiren sebeplere dayanarak çekindiğinde, merci davaya bakmakla başka bir hakim veya mahkemeyi görevlendirir. CMK m. 30/2 uyarınca tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebepleri öne sürerek çekinen hakim hakkında ise merci, çekinmenin uygun olup olmadığına karar verir; uygun bulunması hâlinde başka bir hakim veya mahkeme görevlendirilir. Yasaklılığa dayalı çekinmede merci ayrıca bir uygunluk denetimi yapmaksızın görevlendirme yaparken, tarafsızlık şüphesine dayalı çekinmede merciin takdir yetkisi bulunmaktadır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde çekinme sürecinde yapılan işler hakkında CMK m. 29 hükmü uygulanır.
Aynı Mahkemede Birlikte Görev Yapma Yasağı
2802 sayılı Hakimler ve Savcılar Kanunu m. 46/1 uyarınca karı koca ile ikinci derece dahil kan ve sıhrî hısımlar aynı mahkemenin aynı dairesinde görev yapamaz. Bu şekilde birlikte görev yapmalarına olanak bulunmayanlardan o yere sonradan atanan ya da daha sonra meydana gelen aynı nedenle birleşemeyeceklerden istekli olan, istekli olmaması hâlinde kıdemsiz olan, bulunduğu bölge içinde başka bir daire veya yere atanır.
2802 sayılı HAKİMLER VE SAVCILAR KANUNU m. 46Kaynağı aç
– koca, ikinci derece dahil kan ve sıhri hısımlar bir mahkemenin aynı
dairesinde görev yapamazlar.
Bu şekilde görev yapmalarına olanak bulunmayanlardan o
yere sonradan atanan; daha sonra meydana gelen aynı nedenlerden dolayı
birleşemeyeceklerden istekli olanı, istekli olmaması halinde kıdemsiz olanı
bulunduğu bölge içinde başka bir daire veya yere atanır.
Bulundukları yerde kendi kusurları olmaksızın; herhangi
bir nedenle hakimlik ve savcılık mesleğinin gerekli kıldığı şeref veya tarafsızlıkla
görev yapamayacakları veya bulundukları yerde kalmaları mesleğin nüfuz ve
itibarını sarsacağı soruşturma veya belgelerle anlaşılanlar, isteklerine
bakılmaksızın bulundukları bölge içinde başka bir yere atanırlar.
Görev
yerlerindeki işlerin çokluğuna ve çeşidine göre gereken sürat ve başarıyı gösteremedikleri soruşturma veya belgelerle
anlaşılanlar, bölge ve meslek kıdemine bakılmaksızın, hizmetlerinden
yararlanılabilecek diğer bir göreve atanırlar.
İKİNCİ BÖLÜM
Geçici yetki ve Görevler
Geçici
yetki ile görevlendirme:
Görev Yasağının İhlalinin Hukuki Sonuçları
CMK m. 289, görev yasağı ihlallerini ve tarafsızlık güvencesinin çiğnenmesini hukuka kesin aykırılık olarak düzenler. Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş olması (m. 289/1-a), kanun gereği yasaklanmış hakimin hükme katılması (m. 289/1-b) ve geçerli şüphe nedeniyle ret istemi kabul edilmesine karşın hakimin hükme katılması ya da ret isteminin kanuna aykırı olarak reddedilmesi üzerine hakimin hükme katılması (m. 289/1-c) hukuka kesin aykırılık oluşturur; bu aykırılıklar temyiz dilekçesinde gösterilmemiş olsa dahi dikkate alınır.
Hakimin reddi için hangi süre içinde başvurulmalıdır?
Ret isteminin süresi, ret sebebinin niteliğine ve yargılama aşamasına göre değişir. Tarafsızlık şüphesine dayalı ret, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar, bölge adliye mahkemelerinde duruşmalı işlerde inceleme raporu üyelere açıklanıncaya kadar, diğer hâllerde inceleme başlayıncaya kadar, Yargıtay'da ise görevlendirilen üye veya tetkik hakimi tarafından yazılan rapor üyelere açıklanıncaya kadar yapılabilir. Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebeplere dayanılıyorsa, duruşma ya da inceleme bitinceye kadar ret isteminde bulunulabilir; ancak bu istemin sebebin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması zorunludur.
Hakimin reddi kim tarafından talep edilebilir?
CMK m. 24/2 uyarınca Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekili ret isteminde bulunabilir. Bu kişilerden herhangi biri istediğinde, karar veya hükme katılacak hakimlerin isimleri kendisine bildirilir.
Ret istemi sırasında hakim hangi işlemleri yapabilir?
Reddi istenen hakim, ret hakkında karar verilinceye kadar yalnızca gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapabilir. Ret talebi kabul edildiğinde bu istisnai işlemler dışında duruşma yeniden tekrarlanır.
Soruşturma aşamasında görev yapan hakim kovuşturma evresinde yargılama yapabilir mi?
CMK m. 23/2 uyarınca aynı işte soruşturma evresinde görev yapan hakim kovuşturma evresinde görev yapamaz. Bu yasağın uygulama alanı 5320 sayılı Kanun m. 11/1 ile belirlenmiştir: söz konusu fıkra, CMK m. 163 kapsamındaki hâllerde uygulanır; diğer hâllerde CMK m. 23/2 uygulanmaz. CMK m. 163, suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısına erişilememesi ya da olayın savcının iş gücünü aşması durumunda sulh ceza hakiminin soruşturma işlemi yapabilmesini düzenler.
Ret isteminin reddi hâlinde hangi kanun yoluna başvurulabilir?
CMK m. 28/1 uyarınca kabul edilmeyen ret kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir; itiraz üzerine verilen ret kararı hükümle birlikte incelenir. Ret isteminin kabulüne ilişkin kararlar kesindir.
Hakim çekinme talebinde bulunabilir mi?
Evet. CMK m. 30 uyarınca hakim bizzat çekinme yoluna gidebilir. Yasaklılığını gerektiren sebeplere dayanarak çekindiğinde merci başka bir hakim veya mahkemeyi görevlendirir. Tarafsızlığını şüpheye düşüren sebeplere dayanarak çekindiğinde ise merci çekinmenin uygun olup olmadığına ayrıca karar verir; uygun bulunursa başka bir hakim veya mahkeme görevlendirilir.
Ret istemi dilekçesi nereye verilir?
CMK m. 26/1 uyarınca hakimin reddi, hakimin mensup olduğu mahkemeye verilecek dilekçeyle ya da zabıt kâtibine tutanak düzenlenmesi için başvurulması suretiyle yapılır. Ret isteminde bulunan, öğrendiği tüm ret sebeplerini bir defada, süresi içinde ve olgularıyla birlikte ortaya koymakla yükümlüdür.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy