Çevrimiçi platformlarda hâkim durumun kötüye kullanılması, Türk rekabet hukukunda 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 6. maddesiyle açıkça yasaklanmıştır. Söz konusu madde, bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasındaki hâkim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanmasını hukuka aykırı saymaktadır. Dijital ekonominin kendine özgü yapısı, bu genel yasağın uygulanmasında geleneksel sektörlere kıyasla farklı analitik sorular ortaya çıkarmaktadır.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 6Kaynağı aç
Çevrimiçi Platformların Yapısı ve İlgili Pazar Tanımı
Çevrimiçi platformlar, iki veya daha fazla birbirinden ayrı müşteri grubuyla etkileşime giren ve bu gruplar arasında aracı olarak hareket ederek bu grupların taleplerini karşılayan yapılar olarak değerlendirilmektedir. Bu çok taraflı nitelik, ilgili ürün pazarının tanımlanmasında iki seçenek arasında bir tercih yapmayı gerektirmektedir: platformun tamamı için tek bir ilgili pazar tanımlanabilir ya da platforma katılan müşteri gruplarına göre ayrı pazarlar belirlenebilir. Bu tercih, ilgili pazarın kapsamı açısından önemli sonuçlar doğurur.
Pazar gücünün ölçülmesinde de dijital pazarlar kendine özgü güçlükler doğurmaktadır. Pazar payları, geleneksel pazarlara kıyasla dijital pazarlarda daha az güvenilir bir pazar gücü göstergesidir; bu pazarlardaki pazar payları kısıtlı süreler içinde büyük ölçüde değişme eğilimindedir. Bunun yanı sıra, çevrimiçi platformların çok büyük miktarlarda veri bulundurması da pazar gücünü gösterebilecek bir faktör olarak ele alınmaktadır. Öte yandan, özellikle pazara giriş engellerinin az olması durumunda, çok güçlü bir pazar pozisyonunun dahi aniden sarsılabilmesi de bu değerlendirmenin bir parçasıdır.
4054 Sayılı Kanun'un 6. Maddesi: Yasal Çerçeve
4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi, hâkim durumun kötüye kullanılmasını genel bir yasakla düzenlemekte ve ardından olası kötüye kullanım hallerini örnekleyici biçimde saymaktadır. Maddedeki 'özellikle' ifadesi, sayılan hallerin sınırlı olmadığını göstermektedir.
Platformlara Uygulanabilecek Kötüye Kullanım Halleri
Kanun'un 6. maddesinin (a) bendi, bir teşebbüsün ticari faaliyet alanına başka bir teşebbüsün girmesini doğrudan veya dolaylı olarak engellemesini ya da rakiplerin piyasadaki faaliyetlerini zorlaştırmasını amaçlayan eylemleri yasaklamaktadır. Madde bu halleri örnekleyici olarak saymakta olup kapsam bu örneklerle sınırlı değildir.
6. maddenin (b) bendi kapsamında, eşit durumdaki alıcılara aynı ve eşit hak, yükümlülük ve edimler için farklı şartlar ileri sürerek doğrudan veya dolaylı ayrımcılık yapılması da kötüye kullanma hali olarak düzenlenmiştir. Rekabet hukuku tartışmalarında çevrimiçi platformlar bağlamında fiyatlandırma ve sıralama ayrımcılığı bu tür bir ayrımcılığın olası biçimleri arasında gösterilmektedir; somut bir davranışın bu bent kapsamına girip girmediği her olayın koşullarına göre ayrıca değerlendirilir.
Bağlama ve yeniden satış koşullarına ilişkin kısıtlamalar da Kanun'un 6. maddesinin (c) bendinde ayrıca düzenlenmiştir. Bir mal veya hizmetle birlikte başka bir mal veya hizmetin satın alınmasının zorunlu kılınması ya da aracı teşebbüsler durumundaki alıcıların talep ettiği bir malın başka bir ürünün alıcı tarafından teşhiri şartına bağlanması, ayrıca satın alınan bir malın belirli bir fiyatın altında satılmaması gibi yeniden satış koşullarına ilişkin kısıtlamalar bu bent kapsamındadır.
Kanun'un 6. maddesinin (d) bendi, dijital ekonomi açısından özellikle dikkat çekici bir hali düzenlemektedir: belirli bir piyasadaki hâkimiyetin yarattığı finansal, teknolojik ve ticari avantajlardan yararlanarak başka bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylemler bu bent kapsamında yasaklanmaktadır.
Son olarak (e) bendi, tüketicinin zararına olarak üretimin, pazarlamanın ya da teknik gelişmenin kısıtlanmasını kötüye kullanma hali olarak saymaktadır.
Fiyat Paritesi Koşulları
Rekabet hukuku tartışmalarında çevrimiçi platformlara özgü olarak öne çıkan bir uygulama, fiyat paritesi koşullarıdır. Bu koşullar, platformu kullanan tarafların en iyi satış koşullarını platforma sunmalarını zorunlu kılan ve en çok kayrılan müşteri koşulları olarak da bilinen düzenlemelerdir. Hâkim durumdaki bir platformun bu tür koşullar uygulaması, 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi kapsamında ayrımcılık ve faaliyetleri zorlaştırma gibi bentler açısından değerlendirilebilecek sorular doğurabilir; somut bir ihlal tespiti her olayın koşullarına göre yapılır.
Karşılaştırmalı Bağlam: Avrupa Uygulaması
Avrupa'da Amazon, Avrupa Komisyonu'nun Amazon'un işlem verilerini toplaması ve kullanmasına yönelik başlattığı soruşturma kapsamında incelemeye alınmıştır. Komisyon bu soruşturma çerçevesinde 2018 yazında Avrupa genelinde yüzlerce perakendeciye anket göndermiştir. Aynı dönemde Bundeskartellamt ise Amazon'un Alman pazaryerindeki satıcılarına yönelik iş ve uygulama koşullarını ayrı bir süreçte incelemiştir. Komisyon'un odağı veri kullanımındaki olası dezavantajlara yönelirken Bundeskartellamt'ın incelemesi sözleşmesel koşulları kapsamaktadır. Her iki sürecin nihai sonuçları bu çerçevede yer almamaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Çevrimiçi platform neden farklı bir rekabet hukuku analizi gerektirir?
Çevrimiçi platformlar, iki veya daha fazla birbirinden ayrı müşteri grubuyla etkileşime girerek bu gruplar arasında aracılık eden yapılardır. Bu çok taraflı nitelikleri, ilgili pazarın nasıl tanımlanacağı sorusunu karmaşıklaştırmaktadır: platformun tamamı için tek bir pazar mı belirleneceği, yoksa her müşteri grubuna göre ayrı pazarlar mı tanımlanacağı, analizin kapsamını etkiler. Ayrıca dijital pazarlarda pazar payları kısa süreler içinde büyük ölçüde değişebildiğinden ve çok büyük miktarda veri bulundurma da pazar gücünü gösterebilecek bir faktör olarak ele alındığından, pazar gücünün değerlendirilmesi geleneksel sektörlere kıyasla farklı sorular ortaya çıkarmaktadır.
Fiyat paritesi koşulu nedir ve rekabet hukuku açısından ne anlam taşır?
Fiyat paritesi koşulları, platformu kullanan satıcıların en iyi fiyat veya koşulları platforma sunmalarını zorunlu kılan, en çok kayrılan müşteri koşulları olarak da adlandırılan düzenlemelerdir. Hâkim durumdaki bir platformun bu uygulamayı benimsemesi, 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi kapsamındaki ayrımcılık ve rakiplerin faaliyetlerini zorlaştırma halleriyle ilgili sorular doğurabilir. Somut bir ihlal tespiti, davranışın koşullarına ve teşebbüsün hâkim konumda bulunup bulunmadığına göre yapılır.
Bir platformun başka bir pazardaki avantajlarını kullanması ne zaman sorun yaratabilir?
4054 sayılı Kanun'un 6. maddesinin (d) bendi, belirli bir piyasadaki hâkimiyetin yarattığı finansal, teknolojik ve ticari avantajlardan yararlanarak başka bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylemleri yasaklamaktadır. Bu bendin uygulanabilmesi için söz konusu davranışın rekabet koşullarını bozma amacı taşıması gerekmektedir; davranışın bu amacı taşıyıp taşımadığı somut koşullar çerçevesinde değerlendirilir.
Kanun'un 6. maddesinde sayılan kötüye kullanım halleri sınırlı mıdır?
Hayır. 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi kötüye kullanım hallerini 'özellikle' ifadesiyle saymaktadır; bu da listenin örnekleyici nitelikte olduğunu ve sayılanlarla sınırlı olmadığını göstermektedir. Ayrımcılık, bağlama, rakipleri zorlaştırma, başka pazarda rekabet koşullarını bozma ve tüketicinin zararına kısıtlama bu maddede açıkça anılan hallerdir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy