Çalışan Buluşları Hukuki Rejimi ve Hak Sahipliği

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında çalışan; özel hukuk sözleşmesi veya benzeri bir hukuki ilişki gereğince başkasının hizmetinde bulunan, bu hizmet ilişkisini işverenin gösterdiği belli bir işle ilgili olarak bir bağımlılık içinde yerine getirmekle yükümlü olan kişileri ve kamu görevlilerini ifade eder. Bununla birlikte öğrenciler ile ücretsiz olarak belirli bir süreye bağlı olmaksızın hizmet gören stajyerler hakkında da çalışanlara ilişkin kanuni hükümler tatbik edilir. İş ilişkisi kapsamında gerçekleştirilen buluşlar mülkiyet ve tasarruf yetkisi yönünden hizmet buluşu ve serbest buluş olmak üzere ikiye ayrılır.

Hizmet Buluşu ve Serbest Buluş Ayrımı

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 113. maddesi uyarınca hizmet buluşu, çalışanın bir işletmede veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği ya da büyük ölçüde işletmenin veya kamu idaresinin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluştur. Bu yasal tanımın dışında kalan tüm buluşlar ise serbest buluş olarak kabul edilir.

Çalışana ödenecek bedelin tayini bakımından buluşlar, işletmenin sağladığı katkı ve personelin görev tanımı dikkate alınarak üç ayrı kümede değerlendirilir. Çalışanın kendi inisiyatifiyle üstlendiği, işletmedeki asli görev kapsamına girmeyen ve işletmenin herhangi bir desteği bulunmaksızın ortaya çıkan buluşlar ilk grubu meydana getirir. Doğrudan bir görevlendirmeden kaynaklanmamakla birlikte, işletmenin belirlediği bir ihtiyacın giderilmesi veya meselenin çözülmesi amacıyla yahut işletmenin sunduğu katkıyla üretilen buluşlar ikinci grupta toplanır. İşletmenin verdiği doğrudan bir görevlendirmenin neticesinde ve işletmenin tam desteğiyle vücut bulan buluşlar ise üçüncü grubu oluşturur.

Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Çalışanların Buluşları

Çalışan buluşlarına ilişkin yasal düzenlemeler, diğer kanuni hükümler ve taraflar arasında akdedilen sözleşme şartları saklı kalmak kaydıyla kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanların buluşları hakkında da geçerlidir. Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlara buluşları karşılığında ödenecek bedel, buluştan elde edilen gelirin üçte birinden az olamaz. Buluş konusunun bizzat kamu kurum veya kuruluşunun kendisi tarafından kullanılması hâlinde ödenecek tutar, bir defaya mahsus olmak üzere bedelin ödendiği ay için çalışana ödenen net ücretin on katından fazla olamaz. 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında yeterlik alan araştırma altyapılarında gerçekleşen buluşlar hakkında ise öncelikle 6550 sayılı Kanun hükümleri, hüküm bulunmayan hâllerde 6769 sayılı Kanun'un 121. maddesi kıyasen tatbik edilir.

Çalışanın Bildirim Yükümlülüğü ve Kapsamı

Çalışan, gerçekleştirdiği hizmet buluşunu veya serbest buluşu belirli bir takvim gününe bağlı olmaksızın gecikmeksizin işverenin belirlediği birim yetkilisine, böyle bir belirleme bulunmuyorsa kendi birim yetkilisine bildirmek zorundadır. Buluşun birden fazla kişi tarafından ortaklaşa meydana getirilmesi durumunda bildirim buluşu yapan çalışanlarca birlikte verilebilir. Hizmet buluşu bildiriminde teknik problem, getirilen çözüm ve buluşun nasıl gerçekleştirildiği açıklanmalıdır. Ayrıca çalışanın kendisine verilen yazılı veya sözlü talimatlar, yararlandığı işletme deneyim ve çalışmaları, varsa katkı sağlayan diğer çalışanlar ile bu kişilerin katkı türleri ve payları bildirim metnine yansıtılmalıdır.

Serbest buluş bildiriminde, işverenin buluşun serbest nitelikte olup olmadığı hususunda kanaat edinmesini sağlayacak biçimde buluşun gerçekleşme şekli aktarılır. Buluşun işverenin faaliyet alanı içinde kullanılabilir olmadığı açıkça ortadaysa çalışanın bildirim yükümlülüğü doğmaz. Ancak serbest buluş işletmenin faaliyet alanına girmemekle birlikte, işletme söz konusu buluşun ilgili olduğu alanda faaliyet göstermek üzere ciddi hazırlıklar içindeyse çalışan, buluşunu başka bir şekilde değerlendirmeden önce işverene tam hak tanımaksızın uygun şartlar altında yararlanma imkânı sunmak için teklifte bulunmakla yükümlüdür. İşveren bu teklife ulaştığı tarihten itibaren üç ay içinde cevap vermediği takdirde öncelik hakkını kaybeder.

Bildirim Yükümlülüğünün İhlali ve Gasp Davaları

İşveren, bildirimi yapan çalışanlara söz konusu bildirimin kendisine ulaştığı tarihi bildirmekle yükümlüdür. Bildirim ödevini yerine getirmeyen çalışan, bu ihmali neticesinde işveren nezdinde doğan zararları tazmin etmekle sorumlu tutulur. Çalışanın bildirim yapmaksızın buluş için patent başvurusunda bulunması durumunda işveren, başvuru henüz sonuçlanmamışsa 6769 sayılı Kanun'un 110. maddesi uyarınca patent başvurusunun gaspı; patent tescil edilmişse aynı Kanun'un 111. maddesi uyarınca patentin gaspı davası açabilir.

İşverenin Hak Talebi Süreci ve Mülkiyetin İntikali

İşveren, hizmet buluşu hakkında tam veya kısmi hak talep edebilir. Bu hak talebinin çalışanın bildiriminin işverene ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde yazılı olarak çalışana bildirilmesi zorunludur. Belirtilen dört aylık süre içinde çalışana bildirim yapılmaması veya hak talebinde bulunulmadığının bildirilmesi durumunda hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır. İşverenin tam hak talebinde bulunması hâlinde, talebe ilişkin bildirimin çalışana ulaşmasıyla birlikte buluş üzerindeki tüm haklar işverene devredilmiş olur. İşverenin hak talebinde bulunmasından önce çalışanın buluş üzerinde yapmış olduğu hukuki tasarruflar, işverenin haklarını ihlal ettiği ölçüde işverene karşı geçersiz sayılır.

İşverenin hizmet buluşuna yönelik kısmi hak talep etmesi hâlinde buluş kural olarak serbest buluş niteliği kazanır; ancak işveren kısmi hakka dayanarak buluşu kullanma yetkisini muhafaza eder. İşverenin bu kullanımı çalışanın buluşunu değerlendirmesini önemli ölçüde güçleştiriyorsa çalışan, hakların tamamen devralınmasını ya da kısmi hakka dayalı kullanım yetkisinden vazgeçilmesini talep edebilir. İşveren bu talebin kendisine tebellüğ edildiği tarihten itibaren iki ay içinde cevap vermezse buluşu kullanma hakkı sona erer. Serbest buluş niteliği kazanmış olan hizmet buluşları üzerinde çalışan, 6769 sayılı Kanun'un 119. maddesi hükümlerine tabi olmaksızın dilediği biçimde tasarrufta bulunabilir.

Karşılıklı Gizlilik Borcu

Çalışan, ortaya koyduğu hizmet buluşunu serbest buluş niteliği kazanmadığı müddetçe gizli tutmakla yükümlüdür. Benzer şekilde işveren de hizmet buluşuna ilişkin tam hak talep etmediği durumlarda, kendisine bildirilen buluş bilgilerini çalışanın haklı menfaatleri sürdüğü sürece gizli tutma borcu altındadır.

Makul Bedel Hakkı ve Bedelin Belirlenmesi

İşverenin hizmet buluşu üzerinde tam hak talebinde bulunması veya kısmi hak talep ederek buluşu fiilen kullanması hâlinde çalışan, makul bir bedelin kendisine ödenmesini talep edebilir. Bedelin hesaplanmasında hizmet buluşunun ekonomik olarak değerlendirilebilirliği, çalışanın işletmedeki görevi ve işletmenin buluşun meydana getirilmesindeki katkı payı dikkate alınır. İşverenin hak talebini takiben ödenecek bedel ile ödeme usulü taraflar arasında akdedilen sözleşme veya benzeri hukuki ilişki hükümleriyle kararlaştırılır. Hizmet buluşunun birden fazla çalışan tarafından gerçekleştirilmesi durumunda ise bedel ve ödeme yöntemi her bir çalışan için ayrı ayrı tespit edilir. Çalışan buluşları ile ilgili bedel tarifesi ve uyuşmazlık durumunda uygulanacak tahkim usulü yönetmelikle belirlenir.

İşveren, hizmet buluşu üzerinde hak talebinde bulunduktan sonra buluşun korunmaya değer olmadığını ileri sürerek çalışana bedel ödemekten kaçınamaz. Ancak buluşun korunabilir nitelikte olmadığına ilişkin açılan dava neticesinde mahkemece davanın kabulüne karar verilmesi durumunda çalışan artık bedel talebinde bulunamaz.

Patent Başvurusu Yükümlülüğü ve İstisnaları

Hizmet buluşu üzerinde tam hak talep eden işveren, buluş için patent başvurusunda bulunmakla yükümlüdür. Bununla birlikte hizmet buluşunun serbest buluş niteliği kazanması, çalışanın başvuru yapılmamasına açık rıza göstermesi veya işletme sırlarının korunmasının başvuru yapmamayı gerektirmesi hâllerinde işverenin başvuru yapma zorunluluğu ortadan kalkar. Ayrıca işletmenin menfaatleri başvuru sebebiyle zedeleniyorsa işveren patent başvurusu yapmaktan kaçınabilir; ancak bu kaçınma hali çalışana ödenecek makul bedelin hesabında nazara alınır.

Sözleşme Serbestisinin Sınırları ve Hakkaniyet Denetimi

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun çalışan buluşlarını düzenleyen hükümleri nispi emredici nitelikte olup çalışan aleyhine değiştirilemez. Taraflar arasındaki sözleşme serbestliği; hizmet buluşlarında patent verilmesi için yapılacak başvurudan, serbest buluşlarda ise çalışanın işverene yapacağı bildirim yükümlülüğünden sonra başlar. Sözleşmeler Kanun hükümlerine aykırı olmasa bile hakkaniyet ile bağdaşmadığı takdirde geçersiz kabul edilir. Hakkaniyete aykırılık gerekçesiyle ileri sürülecek geçersizlik iddiası, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren altı aylık sürenin sonuna kadar ileri sürülebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy