Beraat, Düşme, Davanın Reddi ve Mahkûmiyet Nedir?

Ceza Davasının Açılması ve Hüküm Türleri

Ceza muhakemesinde kamu davasının açılması, soruşturma evresindeki tespitlere göre şekillenir. Cumhuriyet savcısının eylemin suç teşkil ettiğini değerlendirerek yeterli şüphe görmesi halinde düzenlediği iddianamenin mahkemece onaylanmasıyla kovuşturma aşaması başlar ve dava yürürlüğe girer. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223/1 gereğince duruşmanın bittiği ilan edildikten sonra hüküm kurulur; kanun koyucu beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, mahkûmiyet, güvenlik tedbiri, davanın reddi ile düşme yönündeki kararları nihai hüküm saymıştır.

Beraat Kararı ve Verilme Koşulları

Mahkemenin beraat kararı tesis ederken gerekçesinde hangi yasal nedene dayandığını açıkça belirtmesi zorunludur. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223/2 hükmü uyarınca beraat kararı; yüklenen fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması, yüklenen suçun sanık tarafından işlenmediğinin sabit olması, yüklenen suç açısından failin kast veya taksirinin bulunmaması, yüklenen suçun sanık tarafından işlenmesine rağmen olayda bir hukuka uygunluk nedeninin bulunması veya yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması hallerinde verilir. Yüklenen fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış bulunması durumunda kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesi uygulanır; sanık fiili işlemiş olsa dahi suçun kanuni unsurlarının gerçekleşmediği hallerde de beraat kararı değerlendirilir.

Toplanan deliller incelendiğinde sanığın olay yerinde bulunmadığı, fiille bağlantısının olmadığı veya isnat edilen suçu bir başkasının işlediği tespit edilirse suçsuzluğu sabit olduğundan beraat kararı verilir. Buna karşılık deliller sanığın suçluluğunu kesin biçimde ispatlamaya yetmiyorsa ve şüphe giderilemiyorsa, şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereğince sanık hakkında beraat kararı tesis edilir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223/9 uyarınca, derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde durma, düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez.

Beraat Kararının Koruma Tedbirlerine ve Tazminata Etkisi

Beraat kararı verilmesiyle birlikte sanık hakkında uygulanmakta olan adli kontrol, tutuklama ve el koyma gibi koruma tedbirleri sona erer; bu tedbirlerin sonuçları ortadan kalkar ve el konulan eşyaların iadesi süreci gündeme gelir. Haksız yere suçlandığını düşünen ve hakkında haksız soruşturma veya kovuşturma yürütülen kişi, yasal şartların varlığı halinde devlete karşı veya haksız şikâyette bulunana karşı tazminat davası açabilir.

Kusur ve Cezasızlık Sebepleriyle Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararı

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223/3 uyarınca isnat edilen fiille ilgili olarak sanığın yaş küçüklüğü, akıl sağlığı durumu, sağır ve dilsizlik yahut geçici etkenler sebebiyle kusurunun bulunmadığı saptandığında ceza tayin edilmez. Aynı şekilde emre itaatin hukuka aykırı fakat bağlayıcı nitelikte bulunması, zorunluluk hali, cebir, tehdit baskısı altında kalınması, meşru savunma sınırının korku, telaş veya heyecanla aşılması ile kusurluluğu kaldıran esaslı hataya düşülmesi durumlarında da kişiye kusur atfedilemeyeceğinden ceza verilmesine yer olmadığına karar verilir.

İşlenen fiilin suç olma özelliğini sürdürmesine rağmen etkin pişmanlık, şahsi cezasızlık sebebinin varlığı, karşılıklı hakaret veya işlenen fiilin haksızlık içeriğinin azlığı dolayısıyla faile ceza verilmemesi gereken hallerde, 5271 sayılı Kanun m. 223/4 gereğince ceza verilmesine yer olmadığı kararı tesis edilir.

Davanın Düşmesi ve Durma Kararları

Düşme kararı, sanığın eylemi işleyip işlemediği veya suçluluğu esastan araştırılmadan, davanın yürütülmesini imkânsız veya anlamsız kılan yasal engeller nedeniyle verilir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223/8 çerçevesinde Türk Ceza Kanunundaki düşme sebeplerinin mevcudiyeti ya da kovuşturma veya soruşturma şartlarının artık tamamlanamayacağının belirlenmesi bu sonucu doğurur. Şayet yargılamanın ilerlemesi bir şarta bağlanmış ve söz konusu şart henüz sağlanamamışsa, şartın gerçekleşme ihtimalini beklemek amacıyla itiraza tabi durma kararı verilir.

Suç işlendikten sonra kanunda öngörülen dava zamanaşımı süresi içinde dava açılmamışsa veya açılmış olan dava bu süre zarfında sonuçlandırılamamışsa devletin cezalandırma yetkisi ortadan kalkar ve davanın düşmesine hükmedilir. Sanığın ölmesi halinde ceza sorumluluğunun şahsiliği kuralı uyarınca dava ölüm sebebiyle düşer. Genel af durumunda kamu davası düşer ve mahkûmiyete ilişkin sonuçlar ortadan kalkabilir. Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda mağdurun şikâyetinden geçerli şekilde vazgeçmesi üzerine kamu davası düşürülür; kanunda öngörülen suçlarda uzlaşma sağlanması veya sanığın önödeme yapması da davanın düşmesi sonucunu doğurabilir.

Davanın Reddi ve Usul Engelleri

Davanın reddi, ceza mahkemesinin maddi vakıanın esasına temas etmeksizin usuli engeller yüzünden yargılamayı bitirdiği karardır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223/7 uyarınca, somut eylem ve sanık hakkında geçmişte kesinleşmiş veya verilmiş bir hüküm bulunması ya da görülmekte olan bir davanın mevcudiyeti durumunda davanın reddi yoluna gidilir. Aynı fiil ve kişi hakkında mükerrer kovuşturma yürütülemeyeceğini düzenleyen non bis in idem kuralı gereğince, daha önce karara bağlanmış uyuşmazlıklar kesin hüküm engeline takılarak reddedilir.

Mahkemelerin görev alanına ilişkin usul işlemlerinde, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223/10 uyarınca adlî yargı dışındaki bir yargı merciine yönelik görevsizlik kararı kanun yolu bakımından hüküm sayılır.

Mahkûmiyet Hükmü, Ceza Tayini ve Sonuçları

Mahkemece deliller değerlendirildiğinde sanığın suçu işlediğinin, fiilin tüm unsurlarının gerçekleştiğinin ve olayda herhangi bir hukuka uygunluk sebebinin bulunmadığının anlaşılması üzerine cezalandırılmasına karar verilir. Yüklenen suçu işlediğinin sabit olması halinde 5271 sayılı Kanun m. 223/5 uyarınca mahkûmiyet kararı tesis edilir. 5271 sayılı Kanun m. 223/6 gereğince sanığın suçu işlediğinin sabit olması durumunda belli bir cezaya mahkûmiyet yerine veya mahkûmiyetin yanı sıra güvenlik tedbirine de hükmolunabilir.

Mahkûmiyet hükmünde ceza tayin edilirken fiilin ağırlığı, sanığın kast veya taksir derecesi ve suçun işleniş biçimi gözetilerek temel ceza belirlenir. Hapis cezasının ertelenmesi, hükmün açıklanmasının geri bırakılması veya seçenek yaptırımlara çevrilmesi imkânları değerlendirilirken sanığın geçmişi, sabıkası ve duruşmadaki tutumu dikkate alınır. Mahkûmiyet kararı ceza yaptırımının yanı sıra bazı suçlar bakımından memuriyetten çıkarma, seçme ve seçilme hakkının kaybı ya da belirli mesleklerin icrasının yasaklanması gibi kamu hak yoksunluklarına yol açabilir.

Ceza Hükümlerine Karşı Kanun Yolları

Mahkemece verilen beraat kararına karşı davaya katılan taraf veya Cumhuriyet savcısı kararın bozulması istemiyle istinaf ya da temyiz kanun yoluna başvurabilir. Aleyhine mahkûmiyet hükmü kurulan sanık ise cezanın fazla olduğu, delillerin yanlış değerlendirildiği veya usul hatası yapıldığı iddiasıyla istinaf veya temyiz başvurusunda bulunabilir; kanun yolu incelemesinde üst mahkeme kararı bozabilir, düzelterek onayabilir veya yeniden yargılama isteyebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy