Abonelik Tabanlı Yazılımlarda Lisans İhlali ve Hukuki Sonuçları

Abonelik tabanlı yazılımlarda lisans ihlali; tek kullanıcıya tanımlanan hesapların ekip içinde ortaklaştırılması, sözleşmede belirlenen kullanıcı veya koltuk sınırlarının aşılması, deneme ya da eğitim sürümlerinin ticari faaliyetlerde kullanılması ve abonelik süresi bittiği halde yazılımdan yararlanılmaya devam edilmesi durumlarında gündeme gelebilir. Bu tür eylemler somut sözleşme hükümlerine aykırılık teşkil edebileceği gibi hak sahibinin fikri mülkiyet haklarına tecavüz iddiasına da temel oluşturabilir.

Bilgisayar Programlarının Hukuki Niteliği ve Koruma Kapsamı

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 1/B-g uyarınca bilgisayar programı, bir bilgisayar sisteminin belirli bir işlem veya görevi icra etmesini sağlayan emir dizgesi ile bunun gelişimini hazırlayan çalışmaları ifade eder. Kanunun 2. maddesi kapsamında, ifade ediliş şekline bakılmaksızın bilgisayar programları ile ileriki aşamada program çıktısı vermesi kaydıyla hazırlık tasarımları ilim ve edebiyat eseri sayılır. Buna karşılık, arayüz veya program bileşenlerinin temelini oluşturan soyut düşünce ve ilkeler koruma dışındadır; kanun yalnızca somutlaşan ifade formunu korur. Eser üzerindeki haklar yazılımın üretilmesiyle kendiliğinden kazanılır; tescil işlemi zorunlu olmayıp ispat kolaylığı temin eder.

Mali haklara dair sözleşmelerin ve hukuki tasarrufların geçerli sayılması için 5846 sayılı Kanun m. 52 uyarınca yazılı şekil şartına uyulması ve sözleşme konusu hakların ayrı ayrı açıkça gösterilmesi zorunludur. Dolayısıyla yazılım lisanslarında hak sahibinin tanıdığı kullanım sınırları yazılı sözleşme çerçevesinde belirlenir.

Yasal Kullanıcının Hakları ve Kanuni İstisnalar

Bilgisayar programını hukuki yollardan edinen kişilerin hakları 5846 sayılı Kanun m. 38 ile güvenceye alınmıştır. Sözleşmede aksine belirleyici hüküm bulunmadıkça, programın düşünüldüğü amaca uygun kullanımı için gerekli olduğu ölçüde hata düzeltme dahil çoğaltma ve işleme fiilleri serbesttir. Dahası, yasal kullanıcının programı yüklemesi, çalıştırması, hataları düzeltmesi ve kullanımı için gerekli olduğu sürece bir adet yedekleme kopyası alması sözleşme hükümleriyle dahi engellenemez.

Kullanım hakkı sahibi kişinin programı yükleme, görüntüleme, çalıştırma, iletme veya depolama fiillerini gerçekleştirdiği esnada, programın herhangi bir ögesi altında yatan düşünce ve ilkeleri belirlemek üzere işleyişi gözlemlemesi, tetkik etmesi ve sınaması serbesttir. Ayrıca bağımsız yaratılan bir programla ara işlerliği sağlamak için zorunlu hallerde kodun çoğaltılması ve çevirisi kanundaki sıkı şartlara tabi olarak serbest bırakılmış olup, elde edilen bilgilerin başka amaçla kullanılması veya benzer program üretilmesi yasaktır.

Abonelik Modellerinde Lisans İhlali Oluşturan Fiiller

5846 sayılı Kanun m. 22 uyarınca bir eserin doğrudan ya da dolaylı, geçici veya sürekli usullerle çoğaltılması münhasıran eser sahibine tanınmıştır; geçici çoğaltma gerektirdiği ölçüde yazılımın yüklenmesi, görüntülenmesi, çalıştırılması, iletilmesi ve depolanması da bu kapsamdadır. Bu çerçevede abonelik süresi bittiği halde programın ticari faaliyette kullanılmaya devam edilmesi, meşru sözleşmesel dayanağın kalkması sebebiyle çoğaltma hakkının izinsiz kullanımı olarak değerlendirilebilir. İhlal yalnızca harici korsan kopyalar kullanmaktan ibaret olmayıp yasal edinilmiş bir yazılımın sözleşmeyle çizilen yetki sınırları ötesinde işletilmesi durumunda da meydana gelebilir.

Abonelik tabanlı modellerde tek kullanıcıya tanımlanmış hesapların ekip içinde paylaşılması birçok durumda lisans kapsamının dışına çıkılması sonucunu doğurur. Benzer şekilde satın alınan koltuk veya kullanıcı kotasının fiilen aşılması bağımsız bir ihlal oluşturabilir. Lisans sözleşmeleri çoğunlukla belirli kullanıcı veya belirli organizasyon esasıyla düzenlendiğinden, aboneliğin farklı şirket, iştirak, şube veya üçüncü kişilerce ortaklaşa kullanılması da çoğu zaman lisans kapsamını aşar.

Deneme sürümlerinin, eğitim amaçlı tahsis edilen öğrenci veya akademik lisansların ya da kişisel tüketici aboneliklerinin ticari faaliyetlerde ve gelir getirici operasyonlarda kullanılması, izin verilen kullanım amacının dışına çıkılması anlamına gelir. Bu fiiller hem lisans sözleşmesine aykırılık hem de telif hakkı ihlali iddiası olarak ileri sürülebilir.

Borçlar Hukuku Bakımından Sorumluluk ve Yardımcı Kişilerin Eylemleri

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 112 uyarınca, borç hiç ifa edilmez veya gereği gibi yerine getirilmezse, borçlu kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür. Lisans sözleşmesine taraf olan işletmeler, kullanımın belirlenen sözleşme sınırlarında kalmasını sağlama borcu altındadır.

Borçlu, borcun ifasını veya bir borç ilişkisinden doğan hakkın kullanılmasını yanında çalışanlar gibi yardımcı kişilere bırakmışsa, 6098 sayılı Kanun m. 116/1 gereğince yardımcıların işi yürüttükleri sırada diğer tarafa verdikleri zararı gidermekle yükümlüdür. Şirket çalışanlarının veya dış bilişim personelinin lisans sınırlarını aşan fiilleri bu kapsamda değerlendirilebilir. Yardımcı kişilerin fiilinden doğan sorumluluk kural olarak önceden yapılan anlaşmayla tamamen veya kısmen kaldırılabilir; ancak uzmanlığı gerektiren ve kanun veya yetkili makam izniyle yürütülen bir hizmet, meslek veya sanat söz konusuysa sorumsuzluk anlaşması kesin olarak hükümsüzdür.

Tecavüzün Ref'i Davası ve Kusursuz Sorumluluk Esası

Manevi ve mali hakları tecavüze uğrayan kişi, tecavüz edene karşı 5846 sayılı Kanun m. 66/1 uyarınca tecavüzün ref'i davası açabilir. İhlal bir işletmenin temsilcisi veya çalışanları tarafından hizmet ifası sırasında gerçekleştirilmişse, işletme sahibi hakkında da dava açılabilir. Kanunun 66. maddesinin 3. fıkrası uyarınca işletme sahibinin veya çalışanların kusuru şart aranmaz. Eser sahibi ayrıca ikamet ettiği yerde de tecavüzün ref'i ve men'i davası açma imkanına sahiptir.

Tecavüzün giderilmesi davasında mahkeme; eser sahibinin manevi ve mali haklarını, tecavüzün kapsamını, kusurun var olup olmadığını ve ağırlığını, ref halinde tecavüz edenin uğrayabileceği muhtemel zararları takdir ederek durumun gerektirdiği tedbirlerin uygulanmasına karar verir.

FSEK Kapsamında Üç Kat Fazlası Bedel Talebi ve Hukuki Yetkiler

5846 sayılı Kanun m. 68/1 uyarınca; eseri hak sahiplerinden kanuna uygun yazılı izin almadan işleyen, çoğaltan, çoğaltılmış nüshaları yayan, temsil eden veya umuma iletenlerden, hak sahipleri sözleşme yapılmış olması halinde isteyebileceği bedelin veya kanun hükümleri uyarınca tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir. Bedel talebinde bulunan kişi, tecavüz edene karşı aralarında bir sözleşme akdedilmiş olması halinde sahip olabileceği tüm hak ve yetkileri ileri sürebilir.

Hak sahiplerinden yazılı izin alınmaksızın çoğaltılan kopyalar satışa çıkarılmamışsa, hak sahibi çoğaltılmış kopyaların ve çoğaltmaya yarayan araçların imhasını veya üretim maliyet fiyatını aşmayacak uygun bir bedel karşılığında kendisine devrini ya da sözleşme olması halinde isteyebileceği tutarın üç kat fazlasını talep edebilir. Bu talep izinsiz çoğaltanın hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu hakların eser sahibinden başka hak sahiplerince ileri sürülebilmesi için 5846 sayılı Kanun m. 52'ye uygun yazılı çoğaltma izninin bulunması şarttır.

İspat İlkeleri ve Cezai Yaptırımlar

Yargılama sürecinde güçlü delil sunulması halinde mahkeme, kullanıcıdan lisans ve yetki belgelerini veya kullanılan eserlerin listesini isteyebilir; bu belgelerin sunulamaması haksız kullanıma karine teşkil eder.

5846 sayılı Kanun m. 71/1 gereğince, hak sahibinin yazılı izni olmaksızın bir eseri işleyen, temsil eden, çoğaltan, değiştiren, dağıtan, umuma ileten, yayımlayan ya da hukuka aykırı çoğaltılmış eserleri satışa arz eden, satan, kiralayan, ödünç veren, ticari amaçla satın alan, ithal veya ihraç eden, kişisel kullanım amacı dışında elinde bulunduran ya da depolayan kişiler hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezasına hükmolunur. Hukuka aykırı eseri ticarete konu eden veya satın alan kişinin kovuşturma öncesinde temin kaynağını bildirerek yakalanmalarını sağlaması halinde ceza indirimi yapılabileceği gibi ceza verilmekten de vazgeçilebilir.

Eserlerin kullanımının kontrolünü sağlamak üzere geliştirilen erişim kontrolü, şifreleme veya çoğaltım kontrol mekanizmaları gibi etkili teknolojik önlemleri etkisiz kılmaya yönelik ürün ve araçları imal veya ithal eden, dağıtan, satan, kiralayan, ticari amaçla elinde bulunduranlar ile bu araçların reklam, pazarlama, tasarım veya uygulama hizmetlerini sunanlar 5846 sayılı Kanun m. 72 uyarınca altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy