6356 Sayılı Kanun: Sendika ve Toplu İş Sözleşmesi

6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, işçi ve işveren sendikaları ile konfederasyonların kuruluşunu, yönetimini, işleyişini, denetimini ve örgütlenmesini düzenler. Kanun ayrıca toplu iş sözleşmesinin yapılmasını, uyuşmazlıkların barışçı yollarla çözülmesini, grev ve lokavta başvurulmasını da kapsar.

Kuruluş, kavramlar ve işkolu

Sendika, bir işkolunda faaliyette bulunmak üzere en az yedi işçi veya işverenin kurduğu, tüzel kişiliği bulunan kuruluştur. Konfederasyon, değişik işkollarından en az beş sendikanın bir araya gelmesiyle oluşan üst kuruluştur. Toplu iş sözleşmesinin tarafları işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işverendir. Sözleşme, iş sözleşmesinin kurulmasını, içeriğini ve sona ermesini düzenler.

İşveren vekilleri bu Kanunun uygulanmasında işveren sayılır. İşçi, işveren ve işyeri kavramları 4857 sayılı İş Kanunundaki tanımlara göre uygulanır. Taşıma, eser, vekâlet, yayın, komisyon ve adi şirket sözleşmesine göre ücret karşılığı bağımsız çalışan gerçek kişiler yalnız ikinci ila altıncı bölümler bakımından işçi sayılır.

Kuruluşlar Kanundaki usule uyarak önceden izin almaksızın kurulur. Sendikalar kuruldukları işkolunda faaliyet gösterir; kamu işveren sendikalarında aynı işkolu şartı aranmaz. Bir işyerindeki yardımcı işler asıl işin işkolundan sayılır. İşkoluna giren işler, konfederasyon görüşü ve uluslararası normlar dikkate alınarak Bakanlık yönetmeliğiyle belirlenir.

İşkolu tespitini Bakanlık yapar ve Resmî Gazete’de yayımlar. İlgililer yayımından itibaren on beş gün içinde dava açabilir. Mahkeme ve istinaf incelemesi ikişer ay, Yargıtay temyiz incelemesi iki ay içinde kesin karar verir. Yeni toplu iş sözleşmesi için yetki süreci başlamışsa işkolu değişikliği sonraki dönem için geçerli olur. Tespit talebi ve davası yetki işlemlerinde bekletici neden sayılmaz; yürürlükteki toplu iş sözleşmesini etkilemez.

Fiil ehliyetine sahip ve fiilen çalışan gerçek veya tüzel kişiler sendika kurabilir. Kuruluş, kurucuların merkezin bulunacağı ilin valiliğine dilekçe ve tüzük vermesiyle tüzel kişilik kazanır. Bakanlık adı, merkezi ve tüzüğü on beş gün içinde resmî internet sitesinde ilan eder.

Kanuna aykırılık veya eksiklik bir ay içinde giderilmezse mahkeme, gerekli görürse kurucuları dinleyerek üç iş günü içinde faaliyetin durdurulmasına karar verebilir ve düzeltme için altmış günü aşmayan süre verir. Süre sonunda aykırılık veya eksiklik sürerse kuruluşun kapatılmasına karar verilir.

Organlar, genel kurul ve seçim

Genel kurul dışındaki organların üye sayısı üçten az ve dokuzdan fazla olamaz. Konfederasyon yönetim kurulu beşten az ve yirmi ikiden fazla, şubelerin genel kurul dışındaki kurulları üçten az ve beşten fazla olamaz. Asıl üye sayısı kadar yedek üye seçilir.

Kuruluşun ilk genel kurulu tüzel kişiliğin kazanılmasından, şubenin ilk genel kurulu kuruluşundan itibaren altı ay içinde yapılır. Olağan genel kurul en geç dört yılda bir toplanır. Olağanüstü genel kurul, yönetim veya denetleme kurulunun gerekli görmesi ya da üye veya delegelerin beşte birinin yazılı istemi üzerine altmış gün içinde toplanır. Olağan toplantıya altı aydan az kalmışsa bu yol işletilemez; istem olağan gündeme alınır.

Toplantı yeter sayısı üye veya delege tam sayısının salt çoğunluğudur; tüzük daha yüksek bir oran öngörebilir. İlk toplantıda yeter sayı sağlanamazsa ikinci toplantı en çok on beş gün sonraya bırakılır ve katılım tam sayının üçte birinden az olamaz. Tüzük değişikliği, fesih, birleşme, katılma, üst veya uluslararası kuruluş kuruculuğu, üyelik ve çekilmede, tüzük daha yüksek oran belirlemedikçe karar yeter sayısı tam sayının salt çoğunluğudur.

Yönetim, denetleme ve disiplin kurulu üyeleri ile delegeler yargı gözetiminde serbest, eşit, gizli oy ve açık sayım esasına göre seçilir. Seçim sonuç tutanaklarının düzenlenmesinden itibaren iki gün içindeki itirazları hâkim aynı gün kesin karara bağlar. Genel kurulun veya seçimin iptali, genel kurul tarihinden itibaren bir ay içinde dava edilebilir.

Üyelik, aidat ve üyeliğin sona ermesi

On beş yaşını dolduran ve Kanuna göre işçi sayılanlar işçi sendikasına, işveren sayılanlar işveren sendikasına üye olabilir. Üye olmak ve olmamak serbesttir. Aynı işkolunda ve aynı zamanda birden çok sendikaya üye olunamaz. Aynı işkolunda farklı işverenlere ait işyerlerinde çalışan işçiler birden çok sendikaya üye olabilir; kurala aykırı sonraki üyelikler geçersizdir.

Üyelik, e-Devlet üzerinden yapılan başvuru ve yetkili organın kabulüyle kazanılır. Başvuru otuz gün içinde reddedilmezse kabul edilmiş sayılır. Haklı neden gösterilmeden ret, tebliğinden itibaren otuz gün içinde dava edilebilir ve mahkeme kararı kesindir. Lehe kararda üyelik, ret kararının alındığı tarihte kazanılmış sayılır.

Yetkili işçi sendikasının yazılı başvurusu üzerine üyelik ve dayanışma aidatı işçinin ücretinden kesilerek sendikaya ödenir. Aidatı kesmeyen veya kestiği hâlde bir ay içinde ödemeyen işveren, ayrıca bildirim şartı aranmaksızın en yüksek işletme kredisi faiziyle birlikte ödemekle yükümlüdür.

Çekilme e-Devlet bildirimiyle yapılır ve bildirimden bir ay sonra geçerlilik kazanır. Bu bir ay içinde başka sendikaya üye olunursa yeni üyelik sürenin bitiminde kazanılmış sayılır. Çıkarma genel kurulca kararlaştırılır. Üye, tebliğden itibaren otuz gün içinde mahkemeye itiraz edebilir; mahkeme iki ay içinde kesin karar verir. Üyelik, çıkarılma kararı kesinleşinceye kadar sürer.

İşkolunu değiştirenin üyeliği kendiliğinden sona erer. Bir yılı geçmemek üzere işsiz kalmak üyeliği etkilemez. Askerlik ödevi nedeniyle silah altına alınan üyenin üyeliği bu süre boyunca askıda kalır.

Yönetici ve temsilci güvencesi

İşçi kuruluşunda yönetici olduğu için işyerinden ayrılan işçinin iş sözleşmesi askıda kalır. Yönetici isterse bildirimsiz veya sözleşme süresinin bitimini beklemeksizin sözleşmeyi feshederek kıdem tazminatına hak kazanır. Yöneticilik sırasında fesihte hesap, fesih tarihindeki emsal ücrete göre yapılır.

Askıdaki yönetici, Kanunda sayılan nedenlerle görevinin sona ermesinden itibaren bir ay içinde işverene başvurabilir. İşveren, talep tarihinden itibaren bir ay içinde kişiyi eski işine veya eski işine uygun başka bir işe başlatmak zorundadır. Başlatılmazsa sözleşme işverence feshedilmiş sayılır.

Sayılan nedenler dışında yöneticiliği sona eren kişi başvurduğunda işveren kıdem tazminatı öder. Hesapta çalışılmış süreler ile fesih anındaki emsal ücret ve diğer haklar esas alınır. İşçinin iş kanunlarından doğan hakları saklıdır.

İşveren, işyeri sendika temsilcisinin sözleşmesini haklı neden olmadıkça ve nedenini yazılı olarak açık ve kesin belirtmedikçe feshedemez. Tebliğden itibaren bir ay içinde temsilci veya sendikası dava açabilir. İşe iadede fesih geçersiz sayılır; temsilcilik süresini aşmamak üzere fesih ile kesinleşme arasındaki ücret ve diğer haklar ödenir.

İşe iade kararının kesinleşmesinden sonra işe başvuru ve işverenin işe başlatması için ayrı ayrı altı iş günü vardır. Temsilci süresi içinde başvurmasına rağmen başlatılmazsa çalışma ilişkisi devam eder. Bu güvence yeniden atamada da uygulanır.

İşveren, yazılı rıza olmadıkça temsilcinin işyerini değiştiremez veya işinde esaslı değişiklik yapamaz; aksi hâlde değişiklik geçersizdir. Aynı güvenceler işyerinde çalışmaya devam eden yöneticilere de uygulanır.

Sendikal ayrım, tazminat ve ispat

İşe alma; belirli bir sendikaya girme veya girmeme, üyeliği sürdürme veya çekilme ya da herhangi bir sendikaya üye olma veya olmama şartına bağlanamaz. İşveren, sendika üyeliğine göre çalışma şartları veya çalıştırmaya son verme bakımından ayrım yapamaz. Ücret, ikramiye, prim ve paraya ilişkin sosyal yardımlarda toplu iş sözleşmesi hükümleri saklıdır.

İşverenin işe almaya ilişkin şart yasağı dâhil önceki fıkralara aykırı davranması hâlinde, işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilir. Tazminat yalnız farklı işlem veya fesih iddialarıyla sınırlı değildir.

Sendikal fesih iddiasında işçi 4857 sayılı Kanunun 20 ve 21. maddelerine göre dava açabilir. Feshin sendikal nedenle yapıldığı tespit edilirse, işçinin başvurması, işverenin işe başlatması veya başlatmaması şartına bağlı olmaksızın sendikal tazminata karar verilir. İşe başlatılmama hâlinde ayrıca 4857 sayılı Kanunun 21. maddesinin birinci fıkrasındaki tazminata hükmedilmez. İşçinin bu hükümler uyarınca dava açmaması sendikal tazminat talebini engellemez.

Sendikal fesih davasında feshin nedenini işveren ispatlar. İşçi, gösterilen nedenin doğru olmadığını ve feshin sendikal nedene dayandığını ispatlar. Fesih dışındaki sendikal ayrımcılıkta ispat yükü önce işçidedir; işçi iddiasını güçlü biçimde ortaya koyarsa nedeni ispat yükü işverene geçer.

Faaliyet, mali sınırlar ve mal varlığı

Sendikalar, yazılı başvuru üzerine iş sözleşmesinden ve çalışma ilişkisinden doğan haklar ile sosyal güvenlik haklarında üyelerini ve mirasçılarını temsilen dava açabilir ve açılmış davayı takip edebilir. Yargılama sırasında üyeliğin sona ermesi, üyenin yazılı onayı varsa yetkiyi etkilemez.

Kuruluşlar ticaretle uğraşamaz. Genel kurul kararıyla nakit mevcudunun yüzde kırkından fazlasını kullanmamak kaydıyla sanayi ve ticaret kuruluşlarına yatırım yapabilir. Gelirler üyeler ve mensuplar arasında dağıtılamaz. Grev ve lokavt süresince tüzüğe göre yapılacak yardımlar ile eğitim amaçlı yardımlar bu yasağın dışındadır.

Yetkisi kesinleşen sendika, çalışan üyeleri arasından işyeri sendika temsilcisi atar ve kimliklerini on beş gün içinde işverene bildirir. İşçi sayısı elliye kadar ise bir, elli bir ile yüz arasında ise en çok iki temsilci atanır; sayı dilimleri iki binin üzerinde en çok sekize kadar devam eder. Görev yetki süresince sürer.

Kuruluşlar kamu kurum ve kuruluşlarından, siyasi partilerden, esnaf ve küçük sanatkâr kuruluşlarından ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından yardım ve bağış alamaz. İşçi kuruluşları işverenlerden ve işveren kuruluşlarından, işveren kuruluşları da işçilerden ve işçi kuruluşlarından alamaz.

Yurt dışındaki kişi, kurum ve kuruluşlardan yardım, Bakanlığa önceden bildirimle alınabilir. Bu imkân karşı taraf yasağını kaldırmaz: işçi kuruluşları yurt dışındaki işveren ve işveren kuruluşlarından, işveren kuruluşları ise işçi ve işçi kuruluşlarından yardım alamaz. Nakdî yardım banka aracılığıyla alınır.

Mali denetim en geç iki yılda bir, 3568 sayılı Kanuna göre denetim yetkisi bulunan yeminli mali müşavirlerce yapılır. Denetimin yapılmış olması denetleme kurulunun yükümlülüğünü kaldırmaz.

Anayasada belirtilen Cumhuriyetin niteliklerine ve demokratik esaslara aykırı faaliyette bulunan kuruluş, merkezinin bulunduğu yer Cumhuriyet başsavcısının talebi üzerine mahkeme kararıyla kapatılır. Aykırılık bireysel yönetici davranışından ibaretse yalnız o yöneticinin görevine son verilir.

Tüzüğünde hüküm varsa sona eren sendikanın mal varlığı aynı nitelikteki bir kuruluşa veya bağlı olduğu üst kuruluşa bırakılabilir. Üst kuruluş üyesi değilse aynı nitelikteki bir üst kuruluşa bırakılması mümkündür. Tüzük hükmü veya kabul edilen genel kurul devri yoksa tasfiye bakiyesi paralar İşsizlik Sigortası Fonuna aktarılır, mallar Türkiye İş Kurumuna devredilir.

Toplu iş sözleşmesinin kapsamı ve bağlılık

Toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri içerir. Tarafların hak ve borçları, uygulamanın denetlenmesi ve uyuşmazlık çözüm yolları da düzenlenebilir. Çerçeve sözleşme taraf sendika üyeleri hakkında uygulanır ve mesleki eğitim, iş sağlığı ve güvenliği, sosyal sorumluluk ile istihdam politikalarına ilişkin düzenlemeler içerebilir.

Çerçeve sözleşme, bir tarafın çağrısı ve diğer tarafın olumlu cevabıyla en az bir, en çok üç yıl için yapılır. Toplu iş sözleşmeleri ve çerçeve sözleşmeler Anayasa ile kanunların emredici hükümlerine aykırı düzenleme içeremez.

Bir toplu iş sözleşmesi aynı işkolunda bir veya birden çok işyerini kapsayabilir. Aynı kişi veya kamu kurumuna ait aynı işkolundaki birden çok işyerinde sözleşme ancak işletme düzeyinde yapılır. Grup toplu iş sözleşmesi, tarafların anlaşmasıyla bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, birden çok üye işverenin aynı işkolundaki işyeri ve işletmelerini kapsar.

İşletme sözleşmesinin niteliğine ilişkin uyuşmazlık, işletme merkezinin bulunduğu yer mahkemesinde on beş günde karara bağlanır. İstinafta bölge adliye mahkemesi on beş günde kesin karar verir.

Toplu iş sözleşmesi yazılı yapılır ve kural olarak en az bir, en çok üç yıl sürer. İmza tarihinden sonra süre uzatılamaz, kısaltılamaz ve süre dolmadan sona erdirilemez. Bir yıldan kısa faaliyetler için süre bir yıldan az olabilir; iş bitmezse sözleşme bir yılın sonuna kadar uygulanır.

Sürenin bitiminden önceki yüz yirmi günde yeni sözleşme için yetki başvurusu yapılabilir. Yeni sözleşme, önceki sözleşme sona ermeden yürürlüğe giremez.

Aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz. Aykırı hükümlerin yerini toplu iş sözleşmesi alır; işçi yararına olan iş sözleşmesi hükümleri ise geçerlidir. Sona eren sözleşmenin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.

Taraf sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi, faaliyetinin durdurulması, işçi sendikasının yetkiyi kaybetmesi ve uygulandığı işyerlerinde işverenin veya işyerinin girdiği işkolunun değişmesi toplu iş sözleşmesini sona erdirmez.

Çağrı tarihinde işveren sendikası üyesi olan işveren, üyeliği sona erse de çağrıyla bağlı kalır. İmza tarihinde üye olan işveren de sendika ile ilişkisi kesilse yapılmış sözleşmeyle bağlıdır.

İşletme toplu iş sözleşmesi kapsamındaki ya da toplu iş sözleşmesi bulunan bir işyerinin veya bölümünün devrinde, devralanın aynı işkolunda yürürlükte sözleşmesi varsa hak ve borçlar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder. Devralanın yürürlükte sözleşmesi yoksa bu hak ve borçlar yeni sözleşme yapılıncaya kadar toplu iş sözleşmesi hükmü olarak sürer. Toplu iş sözleşmesi bulunmayan bir işyeri, işletme sözleşmesinin tarafı olan işverence devralınırsa işletme sözleşmesinin kapsamına girer.

Sözleşmeden yararlanma

Toplu iş sözleşmesinden taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır. İmza tarihinde üye olanlar yürürlük tarihinden, sonra üye olanlar üyeliğin işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır. İmza ile yürürlük arasında iş sözleşmesi sona eren üyeler, sona erme tarihine kadar yararlanır.

Taraf işçi sendikasına üye olmayanlar ile sonradan işyerine girip üye olmayanlar dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir. İmza tarihinde taraf işçi sendikasına üye olup da ayrılanlar veya çıkarılanlar da aynı yolla yararlanabilir. Sendikanın onayı aranmaz. Yararlanma talep tarihinden, imza tarihinden önceki talepler ise imza tarihinden hüküm doğurur. Faaliyeti durdurulmuş sendikaya dayanışma aidatı ödenmez.

Dayanışma aidatı, üyelik aidatını aşmamak üzere sendika tüzüğünde belirlenir. Kanun anlamındaki işveren vekilleri ve görüşmelere işvereni temsilen katılanlar sözleşmeden yararlanamaz. Grev sonunda yapılan sözleşmeden, 65. maddeye göre zorunlu çalışanlar dışında işyerinde çalışmış olanlar, aksine hüküm yoksa yararlanamaz.

Yetki, çağrı ve uyuşmazlık süreci

İşçi sendikası, kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi olması şartıyla toplu iş sözleşmesi yetkisi için başvurabilir. Başvuru tarihinde işyerinde çalışanların yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının kendi üyesi olması gerekir. İşletme toplu iş sözleşmesinde yüzde kırk, işyerleri bir bütün alınarak hesaplanır.

İşletmede birden çok sendikanın yüzde kırk veya daha fazla üyesi varsa başvuru tarihinde en çok üyesi bulunan sendika yetkilidir. Yüzde bir hesabında Bakanlığın her yıl ocak ve temmuzda yayımladığı istatistikler esas alınır. Sonraki istatistik, yetki belgesi için başvuran veya yetki belgesi alan sendikanın yetkisini etkilemez.

İstatistiğe on beş gün içinde itiraz edilmezse istatistik kesinleşir. İtiraz Ankara İş Mahkemesine yapılır ve mahkeme on beş günde sonuçlandırır. İstinaf incelemesi bir ay, Yargıtay temyiz incelemesi bir ay içinde kesin karara bağlanır.

Bakanlık, yetkili sendikanın belirlenmesinde ve istatistiklerin düzenlenmesinde üyelik ve çekilme bildirimleri ile Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılan işçi bildirimlerini esas alır. Yasal süresi içinde kuruma yapılmayan sigortalılık başlangıcı veya sona erme bildirimleri yetkili sendika tespitinde dikkate alınmaz.

Yetki tespiti için işçi sendikası, işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren Bakanlığa başvurabilir. Yetki tespiti altı iş gününde ilgili taraflara bildirilir; yetkisizlik yalnız başvurana bildirilir.

Kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin yüzde birinden az üyesi bulunan işçi sendikası yetki itirazında bulunamaz. Somut delil içermeyen itiraz incelenmeden reddedilir. Maddi hata ve süre itirazları duruşmasız olarak altı iş gününde kesin karara bağlanır. Diğer itirazlar duruşmalı görülür; istinaf bir ay, Yargıtay temyizi bir ay içinde kesin karar verir.

Yetkisiz olduğu bildirilen sendika altı iş gününde tespit davası açabilir. Mahkeme davayı iki ayda sonuçlandırır. İtiraz, karar kesinleşene kadar yetki işlemlerini durdurur.

Yetki belgesi bulunmadan yapılan sözleşmenin yetkisizlik nedeniyle hükümsüzlüğü, Bakanlığın tespitinden itibaren kırk beş gün içinde ilgililer veya Bakanlık tarafından dava edilebilir. Mahkeme sözleşmenin uygulanmasını durdurabilir.

Yetki belgesinin alınmasından itibaren on beş gün içinde toplu görüşmeye çağrı yapılmazsa belgenin hükmü kalmaz. Toplu görüşme ilk toplantıdan itibaren altmış gün sürer. Anlaşmada sözleşme dört nüsha imzalanır; iki nüsha altı iş gününde çağrıyı yapan tarafça görevli makama tevdi edilir ve bir nüsha Bakanlığa gönderilir.

İşveren, toplu iş sözleşmesini ve toplu iş sözleşmesi hükmündeki özel hakem veya Yüksek Hakem Kurulu kararını işçilerin görebileceği yerlere asar. Toplu hak uyuşmazlıklarında verilmiş mahkeme veya özel hakem kararları da aynı biçimde asılır.

Toplantıya gelinmemesi, görüşmenin terk edilmesi, anlaşamama tutanağı veya sürenin anlaşmasız bitmesi hâlinde uyuşmazlık altı iş gününde görevli makama bildirilmezse işçi sendikasının yetkisi düşer. Görevli makam altı iş gününde resmî listeden arabulucu görevlendirir; tarafların anlaştığı listedeki kişi görevlendirilir.

Arabuluculuk, bildirimden itibaren on beş gün sürer ve tarafların anlaşmasıyla en çok altı iş günü uzatılabilir. Yüksek Hakem Kurulu kararları kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir.

Taraflar toplu hak veya çıkar uyuşmazlığının her aşamasında anlaşarak özel hakeme başvurabilir ve Yüksek Hakem Kurulunu da özel hakem seçebilir. Toplu çıkar uyuşmazlığında yazılı özel hakem anlaşmasından sonra arabuluculuk, grev, lokavt ve kanuni hakemlik uygulanmaz; özel hakem kararı toplu iş sözleşmesi hükmündedir. Toplu hak uyuşmazlığında özel hakem kararları genel hükümlere tabidir.

Uygulanan toplu iş sözleşmesinin yorumundan doğan uyuşmazlıkta taraflar dava açabilir. Mahkeme en geç iki ayda, istinafta bölge adliye mahkemesi iki ayda kesin karar verir. Toplu iş sözleşmesine dayanan eda davalarında temerrüt tarihinden itibaren işletme kredilerine uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır.

Grev, lokavt ve iş sözleşmesi

Grev, işçilerin topluca çalışmayarak işyerindeki faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla anlaşarak ya da kuruluş kararına uyarak işi bırakmasıdır. Kanuni grev, toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığında ekonomik ve sosyal durum ile çalışma şartlarını korumak veya geliştirmek için Kanun hükümlerine uygun yapılan grevdir. Şartlar gerçekleşmeden yapılan grev kanun dışıdır.

Lokavt, faaliyetin tamamen durmasına yol açacak biçimde işçilerin işveren, vekili veya kuruluş kararıyla topluca işten uzaklaştırılmasıdır. Kanuni şartlar gerçekleşmeden yapılan lokavt kanun dışıdır.

Grev kararı, uyuşmazlık tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve bu süre içinde altı iş günü önce karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulanabilir. Kararın süresi içinde alınmaması veya uygulama tarihinin bildirilmemesi hâlinde toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi düşer. Bildirilen tarihte başlamayan grev hakkı veya lokavt düşer. Süresi içinde grev uygulamaya konulmamışsa ve alınmış bir lokavt kararı da yoksa ya da lokavt da süresi içinde uygulamaya konulmamışsa yetki belgesinin hükmü kalmaz.

İşveren tarafı, grev kararının tebliğinden itibaren altmış gün içinde lokavt kararı alabilir ve altı iş günü önce bildirdiği tarihte uygulayabilir.

Grev ilanının yapıldığı tarihte işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte birinin altı iş günü içinde yazılı başvurusu üzerine görevli makam altı iş gününde grev oylaması yapar. Oylamaya itiraz, oylama gününden itibaren üç iş gününde mahkemeye yapılır ve üç iş gününde kesin karara bağlanır.

Kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye ve hastane işlerinde grev ve lokavt yapılamaz. Cumhurbaşkanı, genel hayatı önemli ölçüde etkileyen doğa olayının sürdüğü yerlerde gerekli gördüğü işyerlerinde grev ve lokavtı yasaklayabilir. Yasağın kalkmasından itibaren altmış gün içinde ve altı iş günü önce bildirilmek kaydıyla uygulamaya devam edilebilir.

Başladığı yolculuğu yurt içindeki varış yerinde bitirmemiş deniz, hava, demir ve kara ulaştırma araçlarında grev ve lokavt yapılamaz.

Karar verilmiş veya başlamış kanuni grev ya da lokavt, Kanunda sayılan kamu düzeni veya hizmet etkilerinden birini taşıyorsa Cumhurbaşkanınca altmış gün ertelenebilir. Süre, kararın yayımı tarihinde başlar. Erteleme sonunda anlaşma sağlanamazsa altı iş günü içinde taraflardan birinin başvurusu üzerine uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu çözer. Başvuru yapılmazsa işçi sendikasının yetkisi düşer.

İşçiler greve katılıp katılmamakta serbesttir. Greve katılanlar ve lokavta maruz kalanlar işyerinden ayrılmak zorundadır. Katılmayanların çalışması engellenemez; işveren onları çalıştırıp çalıştırmamakta serbesttir. Grev kararını veren sendika, kusurlu hareketiyle neden olduğu maddi zarardan sorumludur. Yetkili sendika kararı olmayan bireysel eylemde kusurlu yönetici veya işçi sorumludur.

Toplu iş sözleşmesine ve iş sözleşmesine konulan, grev hakkından veya lokavttan vazgeçmeye ya da bunları kısıtlamaya ilişkin hükümler geçersizdir. Kanuni grev kararının alınmasına katılma, teşvik, greve katılma veya katılmaya teşvik nedeniyle iş sözleşmesi feshedilemez.

Kanuni greve katılan, greve katılmayan veya katılmaktan vazgeçip grev nedeniyle çalıştırılamayan ve kanuni lokavta maruz kalan işçilerin iş sözleşmeleri bu süre boyunca askıda kalır. Askı süresince ücret ve sosyal yardım ödenmez, süre kıdem tazminatı hesabına katılmaz ve aksine sözleşme hükmü konulamaz. Başlamadan önce işleyen ücretler olağan ödeme gününde ödenir.

İşveren, kanuni grev veya lokavtta iş sözleşmeleri askıda kalan işçilerin yerine sürekli veya geçici işçi alamaz ve başkalarını çalıştıramaz. İstisna, greve katılamayacak veya lokavta maruz bırakılamayacak işçilerden ölen, kendi isteğiyle ayrılan ya da işverence haklı nedenle sözleşmesi feshedilenlerdir.

Askıdaki işçi grev veya lokavt süresince başka işverenin yanında çalışamaz; aksi hâlde sözleşmesi işverence haklı nedenle feshedilebilir. Kısmi süreli çalışan işçi haftalık çalışma süresini tamamlayacak kadar çalışabilir.

Kanun dışı grevde işveren; karara katılan, teşvik eden, katılan veya devamı teşvik eden işçilerin sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir. Zarar sendika veya katılımcı işçilerce karşılanır. Kanun dışı lokavtta işçiler sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir. İşveren, lokavt süresindeki bütün hakları karşılıksız öder ve zararı tazmin eder.

Grev veya lokavtın kanun dışı olduğuna ilişkin tespit kararı taraflar ile sendika üyelerini bağlar ve ceza davalarında kesin delil olur. Hâkim tedbiren grevi veya lokavtı durdurabilir. Mahkeme, tarafın veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanının başvurusu üzerine, grev veya lokavtın iyi niyet kurallarına aykırı biçimde toplum zararına ya da millî servete zarar verecek şekilde kullanıldığını tespit ederse uygulanmakta olan grevi veya lokavtı durdurur.

Grev ilan eden sendika, güç ve tehdit kullanmaksızın kendi üyelerinden giriş ve çıkış yerlerine en çok dörder grev gözcüsü koyabilir. Gözcüler giriş ve çıkışı engelleyemez, kimseyi durduramaz. Mülki amirin kamu düzeni tedbirleri kanuni grev veya lokavtın uygulanmasını engelleyici nitelikte olamaz.

Kanuni grev veya lokavtı sona erdirme kararı ertesi iş günü sonuna kadar karşı tarafa ve görevli makama yazıyla bildirilir. Uygulama, görevli makamın işyerinde ilanıyla sona erer. Grevin sona ermesi lokavtı, lokavtın sona ermesi grevi kendiliğinden kaldırmaz.

Grevci sendikanın kapanması, feshi veya infisahı grevi, varsa lokavtı ve yetki belgesini sona erdirir. Grevi uygulayan sendikanın yetki tespiti için başvurduğu tarihte işyerindeki üyelerinin dörtte üçünün sendika üyeliğinden ayrıldığı tespit edilirse ilgililerden biri grevin sona erdirilmesini mahkemeden isteyebilir.

Görevli mahkeme ve diğer kanunlar

Kanunun uygulanmasından doğan uyuşmazlıklar iş davalarına bakmakla görevli ve yetkili mahkemelerde görülür. Yedinci ila on birinci bölümlerden doğan uyuşmazlıklarda görevli makamın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Kuruluşlar hakkında hüküm bulunmayan hâllerde 4721 sayılı Kanun ile 5253 sayılı Dernekler Kanununun bu Kanuna aykırı olmayan hükümleri uygulanır. Toplu iş sözleşmelerinde hüküm olmayan hâllerde 4721 sayılı Kanun, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve iş sözleşmesini düzenleyen diğer kanunların aykırı olmayan hükümleri uygulanır. Aksi öngörülmedikçe tebligat 7201 sayılı Tebligat Kanununa göre yapılır.

2821 sayılı Sendikalar Kanunu ile 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu yürürlükten kaldırılmıştır. 5521 sayılı İş Mahkemeleri Kanununun tamamı değil, 1. maddesinin ikinci fıkrasının (A) bendi yürürlükten kaldırılmıştır. Diğer mevzuatta 2821 ve 2822 sayılı kanunlara yapılan atıflar 6356 sayılı Kanuna yapılmış sayılır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy