5510 Sayili Kanunun Amaci ve Temel Cercevesi
Sosyal sigortalar ve genel saglik sigortasina iliskin genel cerceveyi cizen 5510 sayili Kanun, kisileri sosyal guvenlik bakimindan koruma altina almayi amaclar. Kanun; bu sistemden faydalanacak hak sahiplerini, saglanan teminatlari, bunlardan yararlanma kosullarini, finansman yontemlerini ve sistemin isleyis kurallarini duzenler.
Sigortalilik Halleri ve Kapsam Disi Tutulanlar
Kanunun 4. maddesi sigortalilari temel calisma sekillerine gore ayirmistir. Bir veya birden cok isveren yaninda hizmet akdine dayali olarak istihdam edilen kisiler 4/a bendi kapsaminda sigortali kabul edilir. Bagimsiz calisanlar ise 4/b bendinde yer alir. Bu dogrultuda koy ve mahalle muhtarlari, vergi mukellefiyeti bulunan ticari veya serbest kazanc sahipleri, vergiden muaf olup esnaf siciline kayitli olanlar, sirket ortaklari, sermayesi paylara bolunmus komandit sirketlerin komandite ortaklari, yonetim kurulunda yer alan anonim sirket ortaklari ve tarimsal faaliyet yurutuculeri 4/b bendi kapsamindadir.
Kamu idarelerinde gorev yapanlardan 4/a statusu tasimayan kadrolu ve sozlesmeli surekli personeller ile 657 sayili Devlet Memurlari Kanununun 86. maddesi uyarinca aciktan vekil olarak atananlar 4/c kapsaminda sigortali sayilir. Soz konusu 4/c kapsamindaki personele bu statulerini koruduklari muddetce kisa vadeli sigorta kollarina iliskin kanun hukumleri uygulanmaz. Diger yandan Harp Okullari, Polis Akademisi ya da Jandarma ve Sahil Guvenlik Akademisindeki ogrenimini bitirmeden ayrilanlar ile bu okullari tamamlamasina karsin meslege baslamaksizin ilisigi kesilenlerin egitim sureleri sigortaliliktan sayilmaz.
Kendi adina calisan ve duzenli bir gelir bagi bulunmayan tarimsal ureticiler ile vergiden muaf esnaf ve ev hizmetlerinde emek sarf edenler acisindan ozel bir istisna duzenlenmistir. Yillik ya da aylik net gelir tutari asgari ucretin gerisinde kalan bu kisiler zorunlu sigortalilik kapsaminin disinda tutulur.
Ise Giris ve Isyeri Bildirim Yukumlulukleri
Isverenler tarafindan 4/a bendi uyarinca calistirilacak personelin ise baslama tarihinden once sigortali ise giris bildirgesi ile Sosyal Guvenlik Kurumuna bildirilmesi zorunludur. Calisanlar da fiilen calismaya basladiklari tarihten itibaren bir ay icinde kendilerini Kuruma bildirme hakkina sahiptir; ancak calisan tarafindan bu bildirimin yapilmamis olmasi aleyhe delil olarak degerlendirilemez.
Kamu idarelerince 4/c statukosunda ilk kez ya da yeniden gorevlendirilen personelin bildirimi goreve baslama gununden itibaren on bes gun icinde tamamlanmalidir. Kamu idaresinin bunyesindeki birimler arasinda gerceklestirilen naklen atamalarda ya da gecici gorevlendirmelerde ayrica bildirim aranmaz.
Isverenlerin isyeri bildirgesini calistirilan kisilerin calismaya basladigi tarihte Sosyal Guvenlik Kurumuna iletmesi zorunludur. Sirket kurulusunun ticaret sicili memurluguna tescili Kuruma bildirim yerine gecer ve ilgililerin yeni bir bildirge vermesine gerek kalmaz; ticaret sicil memurlugu soz konusu bildirimi on gun icinde Kuruma aktarir. Isyeri bildirgesini suresinde vermeyenler ile Kanunun 8. maddesindeki istisnalar disinda kalan tescil yukumluluklerini yerine getirmeyenler hakkinda 102. maddeye gore idari para cezasi uygulanir. Bu yaptirimin uygulanmasi kanuni yukumlulugun kendisini ortadan kaldirmaz.
Is Kazasi, Meslek Hastaligi ve Bildirim Esaslari
Sigortalinin isyerinde bulundugu anlarda, isveren tarafindan yurutulen is sebebiyle veya bagimsiz calisanin kendi isi kapsaminda, personelin gorevlendirme ile baska bir mahalle gonderildigi hallerde, kadin calisanin cocuguna sut vermesi amaciyla ayrilan surelerde ve personelin isverence temin edilen aracla tasinmasi sirasinda yasanan, kisiyi bedensel veya zihinsel engelli kilan hadiseler is kazasi sayilir. Meslek hastaligi ise yapilan isin niteligine bagli olarak tekrarlanan bir neden veya calisma sartlarindan oturu meydana gelen bedensel ve ruhsal rahatsizliklardir. Meslek hastaligina yakalanildigi Kurum Yuksek Saglik Kurulu tarafindan karara baglanir.
Is kazasi ile meslek hastaliginin ogrenildigi gunden baslayarak uc isgunu icinde Kuruma bildirilmesi zorunludur. Bildirim kuralina riayet etmeyen, bildirimde kasten eksik veya gercege aykiri bilgi veren isverene veya 4/b sigortalisina Kurum tarafindan karsilanan giderler ile odenmis gecici is goremezlik odenekleri rucu edilir. Ayrica is kazasinin kanuni suresinde Kuruma bildirilmemesi halinde, bildirimin gerceklestirildigi tarihe kadar personele odenen gecici is goremezlik odenegi de isverenden tahsil edilir.
Rucu Sorumlulugunun Hukuki Sartlari
Mevzuat uyarinca saglik raporu alinmasi mecburi kilinan islerde, bu rapora basvurulmadan veya rapor sonucuna aykiri sekilde fiziki bunyesine uygun olmayan iste istihdam edilen sigortalinin bu sebebe bagli rahatsizligi sebebiyle Kurumca odenen gecici is goremezlik odenekleri isverene odettirilir. Kaza, meslek hastaligi veya hastalik halinin ucuncu bir kisinin kusurlu eylemiyle ortaya cikmasi halinde, hak sahiplerine yapilan yahut gelecekte yapilacak odemeler ile tahsis edilen gelirin ilk pesin sermaye degerinin yarisi, zarara sebebiyet veren ucuncu sahislara ve kusurlari bulunmasi kosuluyla bu sahislari istihdam edenlere rucu edilir.
Sigortali calistirildiginin yasal suresi icinde Kuruma bildirilmemesi halinde, tescilin sonradan yapildigi veya Kurum tarafindan tespit edildigi tarihten once gerceklesen is kazasi, meslek hastaligi, hastalik ve analik vakalarinda odenecek odenek ve baglanacak gelirler Kurum tarafindan hak sahiplerine verilir. Bu durumda Kurumca yapilan yahut yapilacak giderler ile gelir baglanmasi halinde baslangic tarihindeki ilk pesin sermaye degeri, Kanunun 21. maddesinin birinci fikrasindaki kusur kosullari aranmaksizin isverene ayrica odettirilir.
Yaslilik Ayligi ve Prim Finansman Yapisi
Kanunun yururlugunden sonra ilk defa sisteme giren sigortalilarin yaslilik ayligina kavusabilmesi icin kadin calisanlarda 58, erkek calisanlarda 60 yasinin ikmali ve asgari 9000 gun prim kosulu aranmaktadir. Prim gununu dolduramayan sigortalilar ise basvuru tarihindeki gecerli emeklilik yasina 3 yil ilave edilerek 5400 gun prim odeme sartiyla yaslilik ayligi alabilmektedir; emeklilik yas sartinin 2036 yilindan baslayarak yukseltilecegi kurala baglanmistir.
Sosyal guvenlik sisteminin finansmani dogrultusunda Devlet tarafindan, Kurumun aylik bazda tahsil ettigi malulluk, yaslilik, olum ve genel saglik sigortasi primlerinin dortte biri oraninda katki sunulur. Soz konusu Devlet katkisi, basvuru talebini izleyen on bes gun zarfinda Hazine tarafindan Kurum hesaplarina aktarilir.
Issizlik Sigortasi Prim ve Odenek Duzeni
4447 sayili Kanun cercevesinde yuruyen issizlik sigortasinda prime esas kazanclar uzerinden calisan yuzde 1, isveren yuzde 2, Devlet ise yuzde 1 oraninda pay oder. Istege bagli prim odeyenlerde bu oran isveren payi dahil toplam yuzde 3 olarak belirlenmistir. Hesaplanan issizlik odenegi tutari, sanayi dalinda calisan ve 16 yasini doldurmus isciler icin yururlukte olan aylik net asgari ucreti gecemez.
Issizlik odenegi suresi kisinin fesih tarihinden geriye dogru son uc yil icindeki sigortalilik prim gun sayisina baglidir. Son uc yillik periyotta 600 gun prim odeyen calisana 180 gun, 900 gun primi bulunan calisana 240 gun, 1080 gun primi olan sigortaliya ise 300 gun sureyle issizlik odenegi verilir.
Ise giris bildirgesinin Kuruma verilme suresi nedir?
Hizmet akdiyle calisanlar acisindan ise baslamadan once, 4/c kapsamindaki kamu personeli acisindan ise goreve baslanan tarihten itibaren on bes gun icinde Kuruma bildirilmesi mecburidir.
Is kazasi ve meslek hastaligi ne kadar surede bildirilmelidir?
Olayin veya hastaligin ogrenildigi tarihten baslayarak uc isgunu icinde Kuruma bildirimi yapilmalidir.
Issizlik odenegi en fazla kac gun boyunca odenir?
Is sozlesmesinin feshinden onceki son uc yilda 1080 gun prim odemis olan sigortaliya en cok 300 gun sureyle issizlik odenegi odenmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy