5187 sayılı Basın Kanunu, basın özgürlüğünü ve bu özgürlüğün kullanılmasını düzenler; basın kartının verilmesine ilişkin usul ve esasları da aynı Kanunda toplar. Kapsam, basılmış eserlerin basımı ve yayımı ile internet haber sitelerini içerir. Basın kartı bakımından kart isteyen medya mensupları ve enformasyon görevlileri de Kanun kapsamındadır.
Süreli yayın ve internet haber sitesi
Süreli yayın, belirli aralıklarla çıkan gazete ve dergi gibi basılmış eserleri, haber ajanslarının yayınlarını ve internet haber sitelerini kapsar. İnternet haber sitesi, internet ortamında belirli aralıklarla haber veya yorum niteliğinde yazılı, görsel ya da işitsel içerik sunmak üzere kurulan ve işletilen süreli yayındır. Site bu nedenle hem süreli yayın tanımının içinde hem de Kanunun uygulama alanında ayrıca yer alır.
Basın özgürlüğünün içeriği
Kanunun 3. maddesi basının özgür olduğunu belirtir. Özgürlük; bilgi edinme, yayma, eleştirme, yorumlama ve eser yaratma haklarını kapsar. Sınırlama ancak aynı maddede sayılan amaçlarla yapılabilir; bu amaçlar maddenin ikinci fıkrasında ayrıca gösterilmiştir.
Eserde ve sitede bulunacak bilgiler
Her basılmış eserde basıldığı yer ve tarih, basımcının ve varsa yayımcının adı, varsa ticari unvanı ve işyeri adresi gösterilir. İlan, tarife, sirküler ve benzeri basımlar bu gösterim yükümlülüğünün dışındadır.
İnternet haber sitesi; işyeri adresini, ticari unvanını, elektronik posta adresini, iletişim telefonunu, elektronik tebligat adresini ve yer sağlayıcısının adını ve adresini kendi ortamında bulundurur. Bu bilgiler, kullanıcının ana sayfadan doğrudan ulaşabildiği iletişim başlığı altında yer alır.
Bir içeriğin ilk kez sunulduğu tarih ile sonraki güncelleme tarihleri, her erişimde değişmeyecek biçimde içeriğin üzerinde belirtilir. Böylece ilk sunum ile sonradan yapılan güncelleme birbirinden ayrılabilir.
Sorumlu müdür ve yayın sahibi
Her süreli yayının bir sorumlu müdürü bulunur. Birden fazla müdür varsa her birinin sorumlu olduğu bölüm gösterilir. Sorumlu müdür Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi ise sorumluluğu üstlenecek bir müdür yardımcısı atanır ve sorumlu müdüre ilişkin hükümler yardımcıya da uygulanır.
Sorumlu müdürde on sekiz yaşını bitirmiş olmak, Türkiye'de yerleşim yeri sahibi olmak ve devamlı oturmak, en az ortaöğretim veya dengi bir kurumu bitirmek, kısıtlı veya kamu hizmetinden yasaklı olmamak ve yüz kızartıcı suçtan mahkûm olmamak aranır. Yabancı için karşılıklılık şartı aynı fıkranın (f) bendindedir.
Gerçek kişiler, tüzel kişiler ve kamu kurum ve kuruluşları süreli yayın sahibi olabilir. Sahip on sekiz yaşından küçük veya kısıtlıysa kanuni temsilcisi, sahip tüzel kişiyse tüzel kişi temsilcisi hakkında da 5. maddenin ikinci fıkrasındaki şartlar aranır.
Beyanname ve internet haber sitesinin vasfı
Süreli yayın çıkarmak için izin değil, yönetim yerinin bulunduğu yer Cumhuriyet Başsavcılığına kayıt amacıyla beyanname verilmesi yeterlidir. Bu kayıtlar alenidir. Beyannamede yayının adı ve mahiyeti, çıkış aralığı, yönetim yeri, sahip ile varsa temsilcinin ve sorumlu müdürün adı ve adresi, yayının türü ve elektronik tebligat adresi gösterilir.
Beyanname eksik veya gerçeğe aykırıysa ya da aranan şartlar yoksa Cumhuriyet Başsavcılığı, beyannamenin verilmesinden itibaren iki hafta içinde eksikliğin giderilmesini veya bilginin düzeltilmesini yayın sahibinden ister. Beyannamedeki her değişiklik de iki hafta içinde belgelerle ve yeni beyannameyle aynı makama bildirilir.
Sorumlu müdür görevden ayrılırsa yenisi atanana kadar sorumluluk yayın sahibine veya temsilcisine aittir. Sorumlu müdürün boşalması, sorumluluğu belirsiz bırakmaz.
Maddede öngörülen yayım durdurma sonucu internet haber sitelerine uygulanmaz. Site yükümlülüğe uymazsa Cumhuriyet Başsavcılığı önce iki hafta içinde giderim veya düzeltme ister. Bu istem iki haftada yerine getirilmezse, sitenin internet haber sitesi vasfını kazanmadığının tespiti için asliye ceza mahkemesine başvurur. Mahkeme en geç iki haftada karar verir ve karara itiraz edilebilir.
Başvuru kabul edilirse internet haber sitesine sağlanabilecek resmî ilan ve reklam ile çalışanlarının basın kartına bağlı hakları sona erer. Bu hakların kalkması, bu Kanunda veya ilgili mevzuatta öngörülen yaptırımların uygulanmasına engel olmaz.
Beyanname tarihinden itibaren bir yıl içinde yayın yapılmazsa veya yayından sonra üç yıl ara verilirse beyanname hükümsüz kalır ve sağladığı hak ortadan kalkar. Aynı maddede 556 sayılı kanun hükmünde kararname hükümleri saklı tutulmuştur.
Nüsha teslimi ve içeriğin saklanması
Basımcı, bastığı her yayının imzalı iki nüshasını dağıtım veya yayım günü mahallin Cumhuriyet Başsavcılığına verir. Yükümlülük, sonradan değiştirilerek basılan nüshalar ve tıpkıbasımlar için de geçerlidir.
İnternet haber sitesindeki içerikler, isteyen Cumhuriyet Başsavcılığına verilebilmek üzere doğruluğu ve bütünlüğü korunarak iki yıl saklanır. Yargı mercii, yayının soruşturma veya kovuşturma konusu olduğunu siteye yazılı bildirirse, sonucun bildirilmesine kadar ilgili kayıt saklanır.
Ceza sorumluluğu ve haber kaynağı
Basılmış eser yoluyla işlenen suç yayım anında oluşur. Süreli ve süresiz yayındaki suçtan eser sahibi sorumludur. Eser sahibinin belirlenememesi ve maddede sayılan diğer hallerde sorumluluğun sırası ayrıca düzenlenmiştir.
Süreli yayında eser sahibi belli değilse, yayım sırasında ceza ehliyeti yoksa, yurt dışında olduğu için Türkiye'de yargılanamıyorsa veya verilecek ceza eser sahibinin başka suçtan kesin mahkûmiyetine etki etmeyecekse sorumluluk değişir. Bu hallerde sorumlu müdür ile yayın yönetmeni, genel yayın yönetmeni, editör ve basın danışmanı gibi sorumlu müdürün bağlı olduğu yetkili sorumlu olur. Sorumlu müdür ve bağlı yetkili karşı çıktığı halde eser yayımlanmışsa sorumluluk yayımlatana aittir.
Süreli yayın sahibi, sorumlu müdür ve eser sahibi, bilgi ve belge dâhil haber kaynaklarını açıklamaya ve bu konuda tanıklık etmeye zorlanamaz.
Zarardan birlikte sorumluluk
Maddi ve manevi zararda süreli yayında eser sahibi ile yayın sahibi ve varsa temsilcisi birlikte ve müteselsilen sorumludur. Süresiz yayında eser sahibi ile yayımcı, yayımcı belli değilse basımcı aynı biçimde sorumludur. Devralanlar ve şirket yöneticileri için maddede sorumluluğu genişleten ayrı fıkralar vardır.
Düzeltme ve cevap
Şeref ve haysiyeti zedeleyen veya gerçeğe aykırı yayından zarar gören kişi, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde düzeltme ve cevap yazısı gönderebilir. Yazı suç unsuru taşımayacak ve üçüncü kişilerin hukuken korunan menfaatlerine aykırı olmayacaktır.
Günlük süreli yayında yazı, alındığı tarihten itibaren en geç üç gün içinde yayımlanır. Diğer süreli yayınlarda, alındığı tarihten üç gün sonraki ilk nüshada yayımlanır. İnternet haber sitesi için aynı fıkrada ayrı bir yayımlama süresi öngörülmüştür.
Erişim engellenirse, içerik çıkarılırsa veya içerik kendiliğinden çıkarılırsa düzeltme ve cevap, ilgili internet haber sitesinde yayımlanır. Metin ilk yirmi dört saati ana sayfada olmak üzere bir hafta süreyle yer alır.
Düzeltme ve cevap, ilgili yazıdan uzun olamaz. Yazı, resim veya karikatür yirmi satırdan kısaysa düzeltme ve cevap otuz satırı geçemez.
Yazı yayımlanmaz veya hükme aykırı yayımlanırsa ilgilisi, bulunduğu yer sulh ceza hâkiminden yayımın yapılmasını veya Kanuna uygun yapılmasını isteyebilir. Başvuru süresi on beş gündür. İtirazı inceleyen yetkili makamın kararı kesindir.
Hak sahibi ölürse hak mirasçılardan biri tarafından kullanılabilir. Bu durumda iki aylık süreye bir ay eklenir.
Ceza davasının açılma süresi
Basılmış eser veya internet haber sitesi yoluyla işlenen ya da 5187 sayılı Kanunda öngörülen diğer suçlarda ceza davası, bir muhakeme şartı olarak belirli sürede açılır. Süre günlük süreli yayın ve internet haber sitesi için dört ay, diğer basılmış eser için altı aydır. Bu süreler, Türk Ceza Kanununun dava zamanaşımına ilişkin maddesindeki süreleri aşamaz.
5187 sayılı BASIN KANUNU m. 26Kaynağı aç
Basılmış eserde süre, eserin Cumhuriyet Başsavcılığına teslim edildiği tarihten başlar. Eser teslim edilmemişse başlangıç, suçu oluşturan fiilin Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından öğrenildiği tarihtir. İnternet haber sitesinde süre, habere ilişkin suç ihbarının yapıldığı tarihten başlar.
Sorumlu müdür ve bağlı yetkili karşı çıktığı halde yayımlandığı ileri sürülen eser nedeniyle yayımlatan aleyhine açılacak davada süre, bunlar hakkındaki beraat kararının kesinleşmesinden başlar. Sorumlu müdür eser sahibini bildirirse, eser sahibi aleyhine davadaki süre bildirim tarihinden başlar.
Kovuşturması şikâyete bağlı suçta süre, suç için öngörülen dava zamanaşımını aşmamak şartıyla suçun işlendiğinin öğrenildiği tarihten başlar. Davanın açılması izin veya karara bağlıysa, gerekli başvurunun yapılması süreyi durdurur. Mevzuat metninde bu durma dört ayı geçemez.
Mahkeme, para cezası ve tebligat
Basılmış eserler yoluyla işlenen suçlardan ağır ceza işi olanlar ağır ceza mahkemesinde, diğerleri asliye ceza mahkemesinde görülür.
18 ve 22. maddeler dışındaki bu Kanunda öngörülen suçlar için verilen para cezası hürriyeti bağlayıcı cezaya çevrilemez. Süreli yayının yönetim yeri, tebligat yönünden yayın sahibinin ve temsilcisinin, görevi sürdükçe sorumlu müdürün yerleşim yeri sayılır.
El koyma ve yurt dışında basılan yayın
Soruşturmada sübut vasıtası olarak her türlü basılmış eserin en fazla üç adedine Cumhuriyet savcısı el koyabilir. Gecikmesinde sakınca varsa kolluk da el koyabilir. Yayının tamamına el koyma, ancak maddede sayılan suçlar ve hâkim kararı bakımından düzenlenmiştir.
Türkiye dışında basılan yayının maddede belirtilen suçları içerdiğine dair kuvvetli delil varsa, yayının Türkiye'de dağıtılması veya satışa sunulması sulh ceza hâkiminin kararıyla yasaklanabilir. Talep Cumhuriyet Başsavcılığına aittir. Gecikmesinde sakınca bulunan haldeki geçici karar ve onay aynı fıkrada düzenlenmiştir.
Basın kartının türü ve sürekli kart
Basın kartı başvurusu Başkanlığa yapılır. Kart, resmî nitelikte bir kimlik belgesidir. Göreve bağlı, süreli, geçici, serbest ve sürekli kart türleri vardır.
Sürekli basın kartı, en az on sekiz yıl mesleki hizmeti bulunan medya mensuplarına ve enformasyon görevlilerine ömür boyu verilen karttır. Bu tür, hizmet süresine bağlanan ayrı bir karttır.
Basın kartı şartları ve istisnaları
Başvuru için kişinin 18 yaşını bitirmiş olması, en az lise veya dengi bir kurumu bitirmesi ve kısıtlı veya kamu hizmetinden yasaklı olmaması gerekir. Ek 3. madde, 13 Ekim 2022 tarihli ve 7418 sayılı Kanunun 12. maddesiyle eklenmiştir.
5187 sayılı BASIN KANUNU m. Ek Madde 3Kaynağı aç
5237 sayılı Kanunun 53. maddesindeki süreler geçmiş olsa bile hüküm giymeme şartı sürer. Şart, kasten işlenen bir suçtan beş yıl veya daha fazla hapis cezası ile bentte ayrıca sayılan suçları kapsar. Bu sayım malvarlığına karşı bazı suçların yanında cinsel dokunulmazlığa, kamu barışına, anayasal düzene, milli savunmaya ve devlet sırlarına karşı suçlar ile casusluğu da içerir.
Terörle Mücadele Kanununun 3. maddesindeki terör suçlarından, 4. maddesindeki terör amacıyla işlenen suçlardan veya 6. maddedeki suçlardan hüküm giymemiş olmak da şarttır. Aynı şart, 7 Şubat 2013 tarihli ve 6415 sayılı Kanunun 4. maddesi kapsamındaki hükümleri içerir. Ayrıca 5187 sayılı Kanunun 25. maddesinin ikinci fıkrasındaki suçlardan hüküm giymemiş olmak gerekir.
13 Haziran 1952 tarihli ve 5953 sayılı Kanun hükümlerine uygun sözleşme yapılması ve mücbir sebep dışında işten ayrılmadan sonra bir aydan fazla ara verilmeden çalışılması şarttır. Medya faaliyeti dışında ticari faaliyette bulunmamak da şartlar arasındadır.
Süreli yayın sahibi veya tüzel kişi temsilcisi, radyo ve televizyon yönetim kurulu başkanı, kamu kurum ve kuruluşunda kart alabilecek çalışan ile yabancı basın-yayın kuruluşunda çalışan Türk vatandaşı medya mensubunda (f) ve (g) bentleri aranmaz. Sürekli ve serbest kart isteyenler ile Türkiye Radyo Televizyon Kurumu aracılığıyla göreve bağlı kart isteyenlerde yalnız (f) bendi aranmaz; bu istisna (g) bendini kapsayacak biçimde yazılmamıştır.
Kartın iptali ve yeniden verilmesi
Ek 3'teki nitelikler başlangıçta yoksa veya sonradan kaybedilirse kart Başkanlıkça iptal edilir. 195 sayılı Kanunun 49. maddesine göre belirlenen basın ahlak esaslarına aykırılıkta Komisyon, ihlalin mahiyetine göre uyarıya veya iptale karar verebilir. Bu konudaki usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir.
Basın Kartı Komisyonu toplam on dokuz üyeden oluşur. Görev süresi iki yıldır, süresi dolan üye yeniden seçilebilir ve Komisyon kart verilip verilmeyeceğine karar verir.
Ek 6'nın ikinci fıkrası uyarınca iptalde, kartın iade edildiği tarihten itibaren bir yıl geçmeden yeni kart verilmez. Bu süre her iptal sebebi için değil, anılan fıkra kapsamındaki iptal içindir.
Ek 3'ün birinci fıkrasının (ç), (d) ve (e) bentlerine aykırı duruma düşen kişiye, 25 Mayıs 2005 tarihli ve 5352 sayılı Adlî Sicil Kanununun 12. ve/veya 13/A maddeleri uyarınca işlem yapıldığı belirlenmedikçe yeniden kart verilmez. Bu engel, bir yıllık süreden ayrıdır.
Önceki yayınlar ve geçiş hükümleri
15 Temmuz 1950 tarihli ve 5680 sayılı Basın Kanunu yürürlükten kaldırılmıştır. 5187 sayılı Kanunun yürürlüğünden önce çıkan süreli yayınların sahibi ve sorumlu müdürü, yürürlükten itibaren otuz gün içinde yayının türünü yönetim yerindeki Cumhuriyet Başsavcılığına bildirir.
Kanunun yürürlüğünden önce kamu kurum ve kuruluşlarınca çıkarılan süreli yayınların temsilcisi ve sorumlu müdürleri, yürürlükten itibaren altı ay içinde basım ve yayımı Kanundaki hükümlere uygun hale getirir.
Geçici Madde 3, 2 Temmuz 2012 tarihli ve 6352 sayılı Kanunun 78. maddesiyle eklenmiştir. 31 Aralık 2011 tarihine kadar mahkemeler, yetkili mülki idari amirlikler ve diğer makamlarca basılı yayın hakkında verilen toplatma, yasaklama, dağıtım ve satışın engellenmesi kararları, metindeki Kanunun yayımı tarihinden itibaren altı ay içinde yetkili ve görevli mahkemeden yasaklılığın devamı niteliğinde karar alınmazsa kendiliğinden hükümsüz hale gelir.
5187 sayılı BASIN KANUNU m. Geçici Madde 3Kaynağı aç
Bu kararlara ilişkin mevcut bilgi ve deliller, kolluk tarafından iki ay içinde yetkili Cumhuriyet başsavcılığına iletilir. Mahkemelerce bu yönde alınan kararın bir örneği İçişleri Bakanlığına gönderilir. İki aylık sürenin hangi tarihten başladığı hükümde ayrıca gösterilmemiştir.
Geçici Madde 4'ün yürürlüğünden önce faaliyet gösteren internet haber siteleri, bu tarihten itibaren üç ay içinde Kanundaki yükümlülüklerini yerine getirir. Aynı tarihten önce usulünce verilmiş basın kartları, ek 3'teki şartları taşımaları kaydıyla geçerliliğini korur.
Kanunun 31. maddesine göre Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer. 32. maddeye göre hükümleri Bakanlar Kurulu yürütür. Kanun, 26 Haziran 2004 tarihli ve 25504 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.
Sık sorulan sorular
İnternet haber sitesi Basın Kanunu kapsamında mıdır?
Evet. Kanun basılmış eserlerin basımı ve yayımı ile internet haber sitelerini kapsar. İnternet haber sitesi, belirli aralıklarla haber veya yorum niteliğinde içerik sunmak üzere kurulan ve işletilen süreli yayındır.
Süreli yayın çıkarmak için izin gerekir mi?
Hayır. Yönetim yerinin bulunduğu yer Cumhuriyet Başsavcılığına kayıt için beyanname verilmesi yeterlidir ve kayıtlar alenidir.
Düzeltme ve cevap hangi sürede istenir?
Zarar gören kişi, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde yazı gönderebilir. Yazı suç unsuru taşımayacak ve üçüncü kişilerin hukuken korunan menfaatlerine aykırı olmayacaktır. Hak sahibi ölmüşse mirasçılardan biri hakkı kullanır ve iki aylık süreye bir ay eklenir.
Basın yoluyla işlenen suçta dava hangi sürede açılır?
Bu süre, ilgili suçlarda ceza davasının açılması için öngörülen muhakeme şartıdır. Günlük süreli yayın ve internet haber sitesinde dört ay, diğer basılmış eserde altı aydır. Basılmış eserde süre teslimden, teslim yoksa öğrenmeden; internet haber sitesinde ise habere ilişkin suç ihbarından başlar. Süre, Türk Ceza Kanununun dava zamanaşımı sürelerini aşamaz.
Sürekli basın kartı kimlere verilir?
En az on sekiz yıl mesleki hizmeti bulunan medya mensuplarına ve enformasyon görevlilerine ömür boyu verilir. Sürekli kart isteyenlerde ek 3'ün birinci fıkrasındaki (f) bendi aranmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy