Kamu Görevlilerinin Sosyal Güvenlik Statüsü ve Kapsamı
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 4. maddesi uyarınca sigortalılar; hizmet akdiyle çalışanlar (4/a), kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar (4/b) ve kamu görevlileri (4/c) olmak üzere üç temel kategoride toplanmıştır. Kamu idarelerinde kadro ve pozisyonlarda sürekli çalışıp ilgili kanunlarında işçi statüsü öngörülmeyen kamu personeli, sözleşmeli çalışıp 4/a bendi kapsamında sayılmayanlar ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 86. maddesi gereğince açıktan vekil atananlar 4/c kapsamında sigortalı kabul edilir. Kamu görevlilerinin emeklilik rejiminde 01.10.2008 tarihi temel bir ayrım noktasıdır; bu tarihten önce kamu görevine başlayanlar 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu hükümlerine, bu tarihten sonra ilk defa kamu görevlisi olanlar ise 5510 sayılı Kanun'un 4/1-(c) bendi kapsamındaki genel emeklilik rejimine tabidir.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 4Kaynağı aç
Kuruluş ve personel kanunları veya diğer özel düzenlemeler gereğince seçimle ya da atamayla kamu idarelerinde göreve gelerek Devlet memurları gibi emeklilik hakkı tanınan ve hizmet akdiyle çalışmayan kişiler ile Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bakanlar ve belediye başkanları da 4/c sigortalılık hükümlerine tabidir. Buna karşılık Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde düzenlenen kurslarda usta öğretici olarak görev yapanlar, kamu idarelerinde ders ücreti karşılığı çalışanlar ve geçici personel 4/c kapsamında değil, 4/1-(a) bendi kapsamında sigortalı sayılır. Ayrıca 4/c kapsamındaki kamu personeline bu statüde bulundukları sürece 5510 sayılı Kanun'un kısa vadeli sigorta kollarına ilişkin hükümleri uygulanmaz.
Millî Savunma Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü ile Jandarma ve Sahil Güvenlik teşkilatları nam ve hesabına öğrenim gören kişilerden öğrenim gördükleri kurumları tamamlamadan ayrılanların veya bu okulları başarıyla bitirmesine rağmen görevlerine fiilen başlamadan görevden ayrılanların buralarda geçen eğitim süreleri sigortalılık kapsamında değerlendirilmez.
Emeklilik Yaş Hadleri ve Fiili Hizmet Süresi Zammı
5434 sayılı Kanun'un 40. maddesi uyarınca kamu görevlilerinin görevleriyle ilişiklerinin kesilmesini gerektiren genel emeklilik yaş haddi 65 yaşın doldurulduğu tarihtir. Genel kural olarak 65 yaşını doldurmuş kişilerin kamu görevine açıktan veya naklen atamaları yapılamaz ve bu sınırlama 5510 sayılı Kanun'un 4/1-(c) bendi kapsamındaki sigortalılar hakkında da geçerliliğini korur. Zorunlu yaş haddinin istisnası olarak üniversite öğretim üyeleri ile Diyanet İşleri Başkanı ve Din İşleri Yüksek Kurulu üyelerinin görevleriyle ilişiklerinin kesilmesini gerektiren yaş haddi 67 yaşın ikmali olarak düzenlenmiştir.
5434 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ EMEKLİ SANDIĞI KANUNU m. 40Kaynağı aç
Gümrük muhafaza personeli ile Posta ve Telgraf Teşkilatı bünyesindeki hat görevlilerinden görevlerinde kalmaları yararlı görülenlerin yaş hadleri ilgili bakanlar tarafından, Millî İstihbarat Teşkilatı personelinin yaş hadleri ise atamaya yetkili amir tarafından birer yıllık sürelerle azami beş yıl uzatılabilir.
5434 sayılı Kanun rejimine tabi memurların emekliliğe hak kazanabilmesi için belirli bir hizmet süresini ve unvan, hizmet sınıfı veya görevin niteliğine göre kanunda öngörülen yaş haddini tamamlaması gerekir. 5510 sayılı Kanun'a tabi 4/c kapsamındaki yeni memurlar bakımından ise emeklilik koşulu; uzun vadeli sigorta kollarına tabi prim ödeme gün sayısı ile sigortalılık başlangıç tarihine ve prim gününe göre kademeli olarak yükselen yaş şartının bir arada sağlanmasına bağlıdır.
Kamu görevinde fiilen yerine getirilen riskli ve yıpratıcı işler sebebiyle uygulanan fiili hizmet süresi zammı, kamu görevlisinin toplam hizmet süresine eklenmekte ve kanuni emeklilik yaş haddinden indirim sağlamaktadır.
Emekli Aylığı ve Emekli İkramiyesinin Hesaplanması
Kamu görevlilerinin emekli aylığı hesaplama esasları tabi olunan kanun dönemine göre ayrılmaktadır. 5434 sayılı Kanun kapsamında bulunan kamu görevlilerinin emekli aylığı; ilgilinin kazanılmış hak aylığı, ek göstergesi, kıdem ve taban aylığı tutarları, tazminat yansıtma oranları (özel hizmet tazminatı ve yan ödemeler) ile toplam hizmet süresi ve hizmet kategorisi gibi unvana bağlı parametreler üzerinden hesaplanır. 5510 sayılı Kanun rejiminde ise emekli aylığı, çalışma süresi boyunca bildirilen prime esas kazançların güncellenmiş ortalaması ile her yıla karşılık gelen aylık bağlama oranı dikkate alınarak belirlenir.
5434 sayılı Kanun rejiminde emekli ikramiyesi, ilgilinin kamu görevinde geçen ve emeklilik keseneğine tabi tutulmuş fiili hizmet süreleri esas alınarak hesaplanır.
Hizmet Birleştirmesi ve Son Yedi Yıl Kuralı
Birden fazla sosyal güvenlik statüsünde (4/a, 4/b, 4/c) çalışması bulunan kamu görevlilerinin hizmet sürelerinin birleştirilmesinde 2829 sayılı Kanun hükümleri uygulanır. Birleştirilmiş hizmet süreleri üzerinden emekli aylığı bağlanırken kural olarak ilgililerin son yedi yıllık fiili hizmet süresi içinde en fazla çalıştığı kurum mevzuatı esas alınır; bu yedi yıllık sürede farklı kurumlardaki fiili hizmet sürelerinin eşit olması durumunda ise eşit sürelerden sonuncusunun tabi olduğu kurum kendi mevzuatına göre aylık bağlar.
2829 sayılı SOSYAL GÜVENLİK KURUMLARINA TABİ OLARAK GEÇEN HİZMETLERİN BİRLEŞTİRİLMESİ HAKKINDA KANUN m. 8Kaynağı aç
Son yedi yıllık fiili hizmet süresinde en çok çalışılan statünün esas alınması kuralının kanuni istisnaları mevcuttur. Malullük, ölüm, 5434 sayılı Kanun uyarınca yaş haddinden re'sen emekliye sevk edilme, süresi kanunla tayin edilen vazifelere atanma veya seçilme ile bağlı bulunulan kurumun kanunla değiştirilmesi durumlarında son yedi yıl fiili hizmet şartı aranmaz; ilgililere hizmet sürelerinden sonuncusunun tabi olduğu kurumca kendi mevzuatına göre aylık bağlanır.
İdari Başvuru Yolu, Yargı Mercii ve Zamanaşımı
Hatanın kurum kaynaklı olduğu ve insan kaynakları birimlerince derece, kademe veya ek göstergenin eksik bildirildiği durumlarda; atama, terfi ve bordro gibi kurum kayıtlarının düzeltilmesi amacıyla öncelikle ilgilinin görev yaptığı kamu idaresine başvurulmalıdır. Kurum kayıtlarının düzeltilmesinin ardından emekli aylığı ve ikramiye hesabının yenilenmesi için Sosyal Güvenlik Kurumuna yazılı idari başvuru yapılması gerekmektedir.
4/c kapsamındaki kamu görevlilerinin emeklilik ve aylık hesaplama işlemlerinden doğan uyuşmazlıklar kural olarak idari işlem niteliğinde bulunduğundan idare mahkemelerinin görev alanına girer. Bununla birlikte farklı statülerin yer aldığı karma hizmetlerde işçilik ya da Bağ-Kur dönemlerine ilişkin uyuşmazlıklar gündeme geldiğinde dava iş mahkemelerinin önüne gelebilmektedir. Kamu görevlilerinin emekli aylığı farklarına ilişkin geçmişe dönük parasal alacak taleplerinde genel olarak 5 yıllık zamanaşımı süresi uygulanır.
01.10.2008 tarihi kamu görevlilerinin emekliliğinde neden belirleyicidir?
01.10.2008 öncesinde memuriyete başlayanlar emeklilik yönünden 5434 sayılı Kanun hükümlerine tabi iken bu tarihten sonra ilk kez göreve başlayan kamu görevlileri 5510 sayılı Kanun'un 4/1-(c) bendi kapsamındaki emeklilik rejimine tabi tutulur.
Hizmet birleştirmesinde son yedi yıldaki süreler eşitse aylık hangi kurumdan bağlanır?
2829 sayılı Kanun m. 8 uyarınca birleştirilmiş hizmet sürelerinde son yedi yıllık fiili hizmet süresi içinde eşitlik bulunması durumunda aylık, eşit hizmet sürelerinden sonuncusunun tabi olduğu kurumca bağlanır.
Hizmet birleştirmesinde son yedi yıl kuralı hangi hallerde aranmaz?
Malullük, ölüm, yaş haddinden re'sen emeklilik, süresi kanunla belirlenen görevlere seçilme veya atanma ile kurumun kanunla değiştirilmesi durumlarında son yedi yıl kuralı uygulanmaz; emekli aylığı son kurum mevzuatına göre bağlanır.
Emekli aylığı farkı alacaklarında zamanaşımı süresi ne kadardır?
Kamu görevlilerinin geriye dönük emekli aylığı farkı ve bunlara bağlı alacak iddialarında genel olarak 5 yıllık zamanaşımı süresi uygulanmaktadır.
Kurum kaynaklı intibak ve gösterge hatalarında başvuru sırası nasıl olmalıdır?
Derece, kademe ve ek göstergeye ilişkin idari kayıt hatalarında öncelikle personelin görev yaptığı kamu idaresine, kayıt düzeltmesinin ardından aylık ve ikramiye farkı hesabı için Sosyal Güvenlik Kurumuna yazılı başvuru yapılmalıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

