492 Sayılı Harçlar Kanunu’nda Kapsam ve İstisnalar

492 sayılı Harçlar Kanunu, yargıdan tapuya, noterden trafik işlemlerine kadar belirli kamu işlemlerini harca bağlar. Harcı kural olarak işlemi isteyen öder; kanunda aksi yoksa harç tamamlanmadan işleme geçilmez. Hangi işlemin istisna olduğu, ilgili bentteki kişi ve konu şartına bağlıdır.

Kanunun kapsadığı harç grupları

Kanun, alınacak harçları yargı, noter, vergi yargısı, tapu ve kadastro, konsolosluk, pasaport ve ilgili belgeler, gemi ve liman, imtiyazname, ruhsatname ve diploma ile trafik harçları olmak üzere dokuz grupta toplar. Pasaport grubu ikamet tezkeresini, çalışma iznini, çalışma izni muafiyetini, vizeyi ve Dışişleri Bakanlığı tasdik işlemlerini de kapsar. İşlemlerin ayrıntılı listesi ilgili tarifeye bırakılmıştır.

Yargı harcına giren işlemler

(1) sayılı tarifede yazılı yargı işlemleri yargı harcına tabidir. Ceza mahkemesinde şahsi hukuka ilişkin bir hak hüküm altına alınırsa celse harcı dışında aynı tarife uygulanır. Hakem kararının infazı gerektiğine dair mahkeme başkanı veya hâkim şerhinden, kararın mahiyetine göre karar ve ilam harcı alınır. Yabancı hakem kararları ve kanun gereği tahkimle çözülmesi zorunlu davalar da aynı hükme bağlıdır.

Yabancı mahkeme ilamının tenfizi davasında harç, ilamda hükmolunan şeyin değeri, nevi ve mahiyetine göre (1) sayılı tarifeden alınır. Bölge idare mahkemeleri ve Danıştay’da açılan davalarda da kural (1) sayılı tarifedir. Vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümler ile bunlara bağlı zam ve cezalara ilişkin olup bu mercilerin görevine giren işlemler ise (3) sayılı tarifeye tabidir.

Karşılık dava müstakil dava gibi harca tabidir. Davaya müdahil kanun yoluna başvurursa katıldığı taraftan alınan harca eşit harcı öder. İşlemden kaldırılan dosya, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununda gösterilen süre içinde yenilenmezse davanın görülebilmesi yeniden harç verilmesine bağlıdır.

Bozmadan sonra verilen hükümden yeni hüküm gibi karar ve ilam harcı alınır; bozulan hükümden daha önce alınan harç sonraki harçtan mahsup edilir. Tashihi karar talebi kabul edilip temyiz edilen hüküm tasdik edilirse daha önce alınan harç kadar yeniden harç alınır. İadei muhakemenin kabulünden sonra görülecek dava yeni dava gibidir; talebi yapan sonuçta haklı çıkarsa önceki harç mahsup edilir.

Yargı harcının yükümlüsü ve celse harcı

Yargı harcını genel olarak davayı açan veya harca konu işlemi isteyen öder. Vasinin hesabının görülmesinden doğan harç, vesayet altındaki kişiye izafeten vasiden alınır. İstek olmaksızın resen yapılan işlemin harcı, aksi hüküm yoksa lehine işlem yapılandan alınır.

Hukuk ve ticaret mahkemelerinde duruşma tarafların talep ve muvafakatiyle ertelenmişse celse harcı taraflardan alınır. Daha önce yapılabilecek bir işlem yapılmadığı için erteleme olmuşsa harç buna sebebiyet verene aittir. Her iki durumda ertelemeye vekil yol açmışsa harç vekile yüklenir. Vekil veya taraflara yüklenen celse harcı sonraki iki celsede ödenmezse bir misli fazlasıyla alınır. Bu miktar da ödenmezse tahsili için Maliyeye yazılmasına karar verilir.

Yargı harcındaki kişi ve işlem istisnaları

Vasi tayini ve azli, hâkimin reddi talebinin kabulü ve hâkimin çekinmesine ilişkin kararlar harçtan müstesnadır. Metinde değeri 50 Yeni Türk Lirasını geçmeyen dava ve takipler harçtan müstesnadır; ticari senetlere ait takipler bu istisnanın dışındadır. 100 Yeni Türk Lirasını geçmeyen nafakalara ait dava ve takipler de harçtan müstesnadır. Birden fazla kişi lehine nafakaya hükmedilmişse her kişi için hükmedilen miktar ayrı ayrı esas alınır. İcra ve iflas dairelerinin kusuru yüzünden yanlış yapılmış işlemlerin ıslahı ve iptaline dair tetkik mercii kararları ile bu iptal veya ıslah nedeniyle yeniden yapılacak işlemler harçtan müstesnadır. Kamu adına Cumhuriyet savcılarının hukuk mahkemelerinde açtığı davalar ve kanun yolu başvuruları ile ceza mahkemesi kararlarına karşı kanun yolu başvuruları da harçtan muaftır.

Genel bütçeye dahil idarelerin (1) ve (3) sayılı tarifeye giren bütün işlemleri harçtan müstesnadır. Bu işlemler için hesaplanan harcın idarenin haklılığı oranında karşı taraftan tahsiline ilgili merci karar verebilir. Erler ile ihtiyaçları Devletçe karşılanan onbaşı ve çavuşlar adliye işlemlerinden harçtan muaftır.

Değerin bildirilmesi ve yargılamanın sürmesi

Değer tayini mümkünse dava dilekçesinde gösterilmesi zorunludur. Gösterilmezse davacıya tespit ettirilir; tespitten kaçınılırsa dilekçe işleme konulmaz. Duruşmada değerin dilekçedekinden fazla olduğu anlaşılırsa yalnız o celseye devam edilir. Noksan peşin karar ve ilam harcı sonraki celseye kadar tamamlanmazsa davaya devam edilmez. Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununun 409. maddesinde gösterilen süre içinde dosyanın işleme alınması da noksan harcın ödenmesine bağlıdır.

Yargı harcı ödenmedikçe sonraki işlem yapılmaz. Diğer taraf öderse işleme devam edilir ve bu tutar ayrıca isteme gerek olmadan hükümde dikkate alınır. Peşin alınan karar ve ilam harcı iş sonunda gerekenden fazlaysa fazlalık istek üzerine geri verilir.

Ödeme zamanı ve takipteki özel durumlar

(1) sayılı tarifedeki maktu harçlar işlemden önce peşin ödenir. Niteliği gereği iş sonunda hesaplananlar, harç alacağının doğmasından itibaren 15 gün içinde ödenir. Harç peşin ödenmez veya süresi içinde ödenmezse sonraki işlemlere ancak ödeme yapıldıktan sonra devam edilir. Karar ve ilam harcının peşin alınan bölümü dışında kalanı kararın tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir. Ölüm ve cismani zarar sebebiyle açılan maddi ve manevi tazminat davalarında peşin alınan harcın oranı yirmide bir olarak uygulanır. Bakiye karar ve ilam harcının ödenmemiş olması, hükmün tebliğe çıkarılmasına, takibe konulmasına ve kanun yoluna başvurulmasına engel oluşturmaz.

İcra tahsil harcı ödeme sırasında, ödeme yoksa harç alacağının doğmasından itibaren 15 gün içinde ödenir. Harç alacağı icranın yerine getirilmesiyle doğar; iflas harcında da bu bent uygulanır. Ödeme zamanı gösterildiği halde süresinde ödenmeyen harç, sürenin bitiminden itibaren 15 gün içinde vergi dairesine bildirilir ve vergi dairesince tahsil edilir.

7155 sayılı Kanun kapsamındaki takiplerde Merkezi Takip Sistemi harcı peşin alınır. Haciz aşamasına geçilmeden sistemde sonuçlanan takiplerde ayrıca icraya başvurma ve tahsil harcı alınmaz. Sistemde sonuçlandırılamama veya vazgeçmede alınan harç iade edilmez. Kesinleşen takibe icra dairesinde devam edilirse, ödeme tarihindeki icraya başvurma harcını aşan kısım tahsil harcına mahsup edilir.

İş mahkemesince işçi lehine hükmedilen hak ve alacakların takibinde işçiden harç alınmadan işlem yapılır. İşçi haklı çıkarsa harç takip sonunda ayrıca hükme gerek olmadan borçludan tahsil edilir. Paraların bankaya veya mal sandığına yatırılması için gider alınmaz; alacaklıya gönderim gideri alacaklıya aittir. Hak edilen para hak etme tarihinden itibaren on yıl içinde alınmazsa Hazineye gelir kaydedilir.

Noter ve vergi yargısı işlemleri

(2) sayılı tarifede yazılı noter işlemleri noter harcına tabidir. Belirli bedelli ve nispi harca tabi işlemin birden fazla nüshasında yalnız bir nüsha için harç alınır. Pey akçesi, zamanı rücu, ücret tevkifi ve cezai şart gibi yaptırım niteliğindeki taahhütlerden, başlı başına sözleşmeye konu olmadıkça harç alınmaz. Cumhurbaşkanınca vergi muafiyeti tanınan vakıfların kuruluş işlemleri ve bu vakıflara bağışlar da harca tabi tutulmaz.

Vergi yargısı harcını vergi mahkemesine, bölge idare mahkemesine veya Danıştay’a başvuran öder. Başvurma harcı dilekçe sırasında makbuz karşılığında, nispi ve maktu harçlar ihbarnamenin tebliğinden itibaren bir ay içinde ilgili vergi dairesine ödenir. Vergi mahkemesinin nihai kararındaki nispi ve maktu harçlar, başvurma harcı hariç, üst merci mükellef lehine karar verirse kazanılan miktar üzerinden iade edilir veya istek üzerine vergi borcuna mahsup edilir. Süre, kesin kararın tebliğinden itibaren bir yıldır.

Tapu ve kadastro harcında yükümlü ve istisna

Tapu ve kadastro harcını tarifede belirtilen kişi öder. Tarifede belirtilmeyen işlemde taraflar aksini kararlaştırmamışsa yükümlü; mülkiyet ve mülkiyetten gayrı ayni hakkı iktisap eden, birden fazla iktisapta hisse oranında ödeyenler, ipoteği tesis eden, kadastro işlerinde adlarına tescil yapılan, miras sebebiyle çıplak mülkiyetin mirasçı adına tescilinde çıplak mülkiyet sahibi, rücuda rücu eden taraf ve bunlar dışında lehine işlem yapılandır.

Kanunun 59. maddesi, genel ve özel bütçeli idareler, il özel idareleri, yatırım izleme ve koordinasyon başkanlıkları, belediyeler ve köylerin iktisap edeceği taşınmazlar ile diğer ayni hakların tescili, şerhi gerektiren işlemleri ve bunların terkini gibi sayılmış işlemleri harçtan ayırır. Belirli dernek ve vakıflar, karşılıklılık şartlı diplomatik iktisaplar ve diğer bentler de kendi kişi ve işlem şartlarıyla istisnadır. Özel kanunlardaki istisnalar saklıdır.

Deprem, su basması ve yangın gibi afet bölgelerinde, afetin gerçekleştiği yılı izleyen yıldan itibaren en çok beş yıl içinde arsa üzerinde inşa veya binaya ilaveyle oluşan bina, bağımsız bölüm veya katların tescil, şerh ve terkin işlemleri harçtan müstesnadır. Bölge, Maliye Bakanlığı ile İmar ve İskan Bakanlığınca birlikte tespit edilir.

Kadastro ve tapulama harçları tahakkuktan itibaren bir yıl içinde ödenir. İhtilaflı işte süre, hükmün kesinleştiği tarihi izleyen aybaşından başlar. Bu süre içinde devir olursa harç yeni malik adına tescilden önce ödenir. Tapulama Kanununa göre tahakkuk etmiş ve tapu kütüğünde kayıtlı taşınmaz kadastro harcının teminatıdır; malik değişirse harç yeni malikten de tahsil edilebilir.

İştirak hâlindeki mülkiyette tahakkuk eden harcın tamamı, diğer şeriklere rücu hakkı saklı kalmak üzere taşınmaza fiilen zilyet olan şerikten tahsil edilir. Birden fazla şerik fiilen zilyetse bunlardan herhangi birinden tahsil olunabilir.

Konsolosluk, pasaport ve ilgili belgeler

Muvazzaf ve fahri konsoloslukların (5) sayılı tarifede yazılı işlemleri konsolosluk harcına tabidir. Konsolos noter işlemi yaparsa noter harcı hükümleri ve (2) sayılı tarife uygulanır. Tedavi, öğrenim, belirli tereke işlemleri, doğum ve ölüm ilmuhaberi, askerî kâğıtlar ve hibe senetleri gibi 74. maddede sayılan konular kendi şartlarıyla konsolosluk harcından müstesnadır.

Yabancı devlet konsolosluğunun Türklerden aldığı harç (2) ve (5) sayılı tarifedekinden fazlaysa Dışişleri Bakanlığı, karşılıklılık esasıyla o devlet uyruğundan aynı miktarda konsolosluk harcı almaya yetkilidir. Pasaport, ikamet, çalışma izni ve muafiyeti, vize ve Dışişleri tasdik işlemlerinden (6) sayılı tarifede yazılı olanlar harca tabidir. 85 ila 88. maddeler belirli istisna ve muafiyetler öngörür; Pasaport Kanununa uygun olarak 85. maddede sayılan belgeler ve tasdik işlemleri harçtan müstesnadır.

Gemi, ruhsat, diploma ve trafik işlemleri

Gemi ve liman harcını taraflar aksini kararlaştırmamışsa mülkiyeti iktisap eden, ipoteği tesis eden veya lehine işlem yapılan öder. Birden fazla iktisapta harç hisse oranında ödenir. İnşa hâlindeki geminin sicil işlemleri de harca tabidir. Bu gemi asıl sicile geçirilirken daha önce yapılmış ve harca tabi tutulmuş işlemlerden ayrıca harç alınmaz.

İlgilinin kusuru olmaksızın sicil hatasının düzeltilmesi ile mahkemelerin, icra ve iflas dairelerinin ve diğer resmî dairelerin isteyeceği suretler gemi ve liman harcından müstesnadır. Mücbir nedenle limana uğrayan ticaret gemileri ile av süresince kullanılan özel tertibatlı millî balık ve sünger gemilerine verilecek yola elverişlilik belgeleri de istisnadır. Harcın tamamı peşin ödenmedikçe işlem yapılmaz; liman başkanlığı olmayan iskelede yola elverişlilik belgesi harcı başkanlık bulunan ilk limanda tahsil edilir.

İmtiyazname, ruhsatname ve diploma harçlarını belge kendilerine verilen kişiler öder. Kanunda veya tarifede aksi yoksa harca tabi belgenin yenilenmesinde, devrinde, iptal sonrası yenilenmesinde ve tadil yerine yeni berat istenmesinde yeniden harç alınır. Diploma harcı ödenmedikçe mezuniyete ilişkin resmî veya özel daire ve kuruluşlara yazı yazılamaz ve bu konuda vesika verilemez.

Yıllık harçlar her yıl ocak başında tahakkuk etmiş sayılır, ayrıca tebliğ edilmez ve ocak içinde ödenir. Denetim kuruluşunun yetkilendirilmesi ile elektrik üretimi lisans harçları bildirime göre mayıs içinde ödenir. Kayıp nedeniyle yeniden alınan belge aslının süresi kadar geçerlidir. Yıllık harca tabi belge yıl ortasında alınırsa verildiği malî yılın sonuna kadar geçerlidir; kanunlarda aksi yazılmadıkça yıl kesirleri tam yıl sayılır.

İlgilinin kusuru olmaksızın Devletçe gerekli görülerek iptal edilen belge için alınmış harç, iki yıl içinde ve istek üzerine geri verilir. (9) sayılı tarifede yazılı trafik işlemleri trafik harcına tabidir; harcı işlemi isteyen öder ve harç makbuz karşılığında alınır. Askerî ehliyetnameye sahip askerî şoförlerden komisyon imtihanını kazananların ehliyetname, imtihan ve vize işlemleri trafik harcından muaftır.

Sınırlı muafiyetler ve uygulanmayacak alanlar

Özel kanunlarla harçtan muaf tutulan kişilerden ve istisna edilen işlemlerden harç alınmaz. İş Kanununa tabi işçi ve çırakların iş mahkemesindeki dava ve bu mahkemelerden aldıkları ilamların takiplerindeki muafiyet, 16 yaşını doldurmuş işçiler için belirlenen asgari ücreti geçmeyen gündelik veya aylık ücretle sınırlıdır.

Anonim, eshamlı komandit ve limited şirketler ile kooperatiflerin kuruluş, pay devri, sermaye artırımı, birleşme, devir, bölünme ve nevi değişikliği işlemleri harçtan müstesnadır. Sayılan kredi, teminat ve geri ödeme işlemlerindeki istisna yargı harçlarını kapsamaz. Kira sertifikasına dayanak varlık ve haklar üzerindeki devir, alım, satım, kiralama, vekâleten yönetim, ortak girişim ve teminat gibi fıkrada sayılan işlemler de istisnadır.

Yatırım Teşvik Belgesi kapsamındaki yatırım mallarına ilişkin olarak belge sahibi yatırımcılarla üreticiler ve tedarikçiler arasında düzenlenen kâğıtlar ile fıkrada sayılan sözleşme, teminat, danışmanlık ve teknik müşavirlik işlemleri harçtan müstesnadır. Belge kapsamı ve dönem sınırları, ilgili fıkrada işlem türüne göre ayrıca belirlenir. Isı yalıtımı ve enerji tasarrufu işlemleri de istisnadır. Sanayi sicil belgesini haiz işletmelerin münhasıran imalat sanayiinde kullanılacak yeni makine ve teçhizat alımı aynı istisnaya girer.

Her türlü gemi, yat ve diğer su araçlarının inşa, yenileme, dönüşüm, bakım ve onarımına ilişkin kâğıt işlemleri harçtan müstesnadır. Öğrencilerin burs veya öğrenim kredisi almak ve okula ya da öğrenci yurduna girmek için düzenledikleri sözleşme, taahhütname, kefaletname ve benzeri kâğıt işlemleri de istisna kapsamındadır.

Bu Kanundaki veya diğer kanunlardaki harç muafiyetleri iki işlemde uygulanmaz: (1) sayılı tarifenin mahkeme harçları bölümündeki keşif harcı ile icra ve iflas harçları bölümündeki haciz, teslim ve satış harcı. Yabancı elçi, maslahatgüzar ve konsoloslar ile elçilik ve konsolosluk memurlarının ve Türkiye’de resmî göreve memur edilenlerin sıfatları nedeniyle yaptıkları işlemler, karşılıklılık şartıyla muaftır. Elçilik ve konsolosluk memurları için ayrıca o devletin uyruğunda bulunma şartı aranır.

Ortak tahsil ve bildirim kuralları

İlgili kısımdaki yükümlülük hükmünün aksine özel kanun varsa özel kanun uygulanır. Resen yapılan işlemde aksi hüküm yoksa harç lehine işlem yapılandan alınır. Kanunda aksi yoksa harcın tamamı peşin ödenmeden işlem yapılmaz. Harcı tamamen almadan işlemi yapan memur mükellefle müteselsilen sorumludur.

Kendi kısmında ödeme zamanı belirlenmemiş ve iş sonunda alınması gereken harç, alacağın doğmasından itibaren 15 gün içinde ödenir. Süresi belirli olup süresinde ödenmeyen harç, sürenin sonundan itibaren 15 gün içinde müzekkereyle ilgili vergi dairesine bildirilir. Müzekkerede harcın nevi, miktarı, mükellefin adı ve adresi gösterilir.

Aksi hüküm yoksa harcı işlemi yapan daire tahsil eder. Maliye Bakanlığı harcı doğrudan vergi dairelerine tahsil ettirebilir. Ticaret sicili harçları ilgili odalarca peşin tahsil edilir, izleyen ayın 15’inci günü akşamına kadar bildirilir ve ödenir. Süresinde ödenmezse 6183 sayılı Kanun, bildirilmeyen tutarlarda Vergi Usul Kanunu uygulanır; görevli ile oda müteselsilen sorumludur.

Takdir edilecek değer üzerinden ödenecek harçlarda değeri Vergi Usul Kanunundaki takdir komisyonları tespit eder. Kanunun 136 ve 137. maddeleri mülga olarak işaretlenmiştir. Yürürlükten önceki dönemlere ait harç işlemleri eski hükümlere tabidir; ceza hükümlerinden mükellefin lehine olan uygulanır. Kanun, yayımını izleyen aybaşından üç ay sonra yürürlüğe girer ve hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.

İhracat ve döviz kazandırıcı faaliyet

Ek 1. maddede ihracat ve ihracata ilişkin olduğu belgelenen sayılmış işlemler harçtan müstesnadır. Vergi, Resim, Harç İstisnası Belgesine bağlanan ve maddede sayılan diğer döviz kazandırıcı faaliyetler de belgenin geçerlilik süresi ve belgedeki tutarla sınırlı olarak istisnadır. Belge sahibinin mal, malzeme veya hizmet temin ettiği kişiyle yaptığı işlemde istisna için her iki tarafın da o işleme ilişkin belgeye sahip olması gerekir.

Sayılan işlem veya faaliyet kısmen ya da tamamen gerçekleşmezse gerçekleşmeyen kısma ait alınmayan harç, Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre ceza ve gecikme faiziyle birlikte mükelleflerden geri alınır. İstisna uygulayan kuruluş, işlemin mahiyetini ve alınmayan harcı işlemi izleyen 30 gün içinde ilgili vergi dairesine bildirir. Gerçekleşmediğini bildirmeyen kuruluş, harç ile ceza ve gecikme faizinden ilgililerle birlikte müteselsilen sorumludur.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy